Ο Μπολσεβίκος Γκράμσι

Ο Μπολσεβίκος Γκράμσι

Μια από τις πιο χοντροκομμένες κοινοτοπίες που διαδίδονται από τους οπορτουνιστές πολιτικάντηδες και τους αστούς διανοούμενους για την προσωπικότητα και το έργο του Αντόνιο Γκράμσι, είναι η δήθεν τήρηση απόστασεων, ή ακόμα και η αντίθεση, μεταξύ των θέσεών του και εκείνων των Λένιν και Στάλιν, και, κατα συνέπεια, η δήθεν εγγύτητα με τις ιδέες του Τρότσκι.

Ο μύθος αυτός έχει μακρινές πηγές και είναι καλά ενορχηστρωμένος.

Αρχικά ήταν ο φασιστικός “Il Messagero”, ο οποίος, ανακοινώνοντας, στις 12 Μάη 1937, το θάνατο του Γκράμσι, έκανε λόγο, με τρόπο που έδειχνε μεγάλη άγνοια όσο και δειλία, για “πίστη του στον Τρότσκι”.

Ακολούθως, στις δεκαετίες ’60 και ’70 του περασμένου αιώνα, ο “τροτσκισμός” του Γκράμσι ήταν το καθημερινό ψωμοτύρι των ρεβιζιονιστών απατεώνων οι οποιοι, κατ’αυτό τον τρόπο, έχτιζαν την άτιμη μυθολογία περί αποστροφής ή ακόμα και εχθρότητας μεταξύ του “καλού” και του “κακού” Στάλιν.

Στην πραγματικότητα, από την εξέταση των κειμένων, προκύπτει ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή, μία σύμπτωση με τις μπολσεβικικές θέσεις και μια ξεκάθαρη κριτική στις θέσεις του Τρότσκι και των άλλων αντιτιθέμενων στο Στάλιν. Ας δώσουμε το λόγο, επομένως, στο Γκράμσι.

Gramsci

Κατά τη δράση του ως ηγέτη και γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας

Το 1924 ο Γκράμσι, στην παρέμβασή του στη “Συνδιάσκεψη του Κόμο”, για πρώτη φορά παραλλήλισε τον Τρότσκι με το Μπορντίγκα (παρότι αυτοί είχαν διαφορές μεταξύ τους), ασκώντας κριτική και στους δύο:

Η συμπεριφορά του Τρότσκι, σε μια πρώτη περίοδο, μπορεί να συγκριθεί με τη σημερινή του σ. Μπορντίγκα. Ο Τρότσκι, παρότι συμμετείχε “πειθαρχημένα” στη ζωή του κόμματος, είχε δημιουργήσει, με τη συμπεριφορά παθητικής αντίστασης που επιδείκνυε- ίδια με αυτή του Μπορντίγκα-, μια κάποια ταραχή σε όλο το κόμμα, στο οποίο δεν μπορούσε να μην υπάρχει αντίκτυπος από αυτή την κατάσταση. […] Όλο αυτό αποδεικνύει ότι μια αντιπολίτευση- έστω κι αν διατηρείται εντός των ορίων μιας τυπικής πειθαρχίας- εκ μέρους επιφανών προσωπικοτήτων του εργατικού κινήματος, μπορεί όχι μόνο να εμποδίσει την ανάπτυξη της επαναστατικής κατάστασης, αλλά να θέσει σε κίνδυνο τις ίδιες τις κατακτήσεις της Επανάστασης” (Γκράμσι, Η οικοδόμηση του Κομμουνιστικού Κόμματος, 1923-1926, εκδόσεις Einaudi, Torino, 1971).

Την επόμενη χρονιά, ο Γκράμσι, συνεχίζοντας τον αγώνα για τη μπολσεβικοποίηση του Κόμματος, ισχυρίστηκε ότι οι θέσεις του Τρότσκι για τον “αμερικάνικο υπερκαπιταλισμό” ήταν επικίνδυνες και έπρεπε να απορριφθούν, επειδή “αναβάλλοντας την επανάσταση επ’ αόριστον, θα άλλαζαν όλη την τακτική της Κομμουνιστικής Διεθνούς […] και θα άλλαζαν όλη την τακτική του ρωσικού κράτους, γιατί αν αναβάλλει κανείς την ευρωπαϊκή επανάσταση για μια ολόκληρη ιστορική φάση, αν, δηλαδή, η ρωσική εργατική τάξη, για μια μακρά χρονική περίοδο, δεν θα μπορεί να υπολογίζει στη στήριξη του προλεταριάτου των άλλων χωρών, είναι προφανές πως η ρωσική επανάσταση θα πρέπει να τροποποιηθεί” (Από τα πρακτικά της Εισήγησης του Γκράμσι στην ΚΕ του ΚΚΙ, 06/02/1925).

Ο Γκράμσι συνειδητοποιούσε πλήρως τη σημασία της πάλης εναντίον των παρεκκλίσεων από το λενινισμό και εναντίον του φραξιονισμού.

Για αυτό, στην ίδια εισήγηση, ξεκαθάριζε: “Στην απόφαση [μας], θα πρέπει, εξάλλου, να λέμε ότι οι ιδέες του Τρότσκι και κυρίως η συμπεριφορά του συνιστούν έναν κίνδυνο, καθώς η έλλειψη ενότητας στο κόμμα σε μια χώρα όπου υπάρχει μόνο ένα κόμμα, διαλύει το Κράτος. Κάτι τέτοιο δημιουργεί ένα κίνημα αντεπαναστατικό […].

Από το ζήτημα Τρότσκι θα έπρεπε, τέλος, να συνάγουμε διδάγματα για το δικό μας κόμμα. Ο Τρότσκι, πριν από τα τελευταία πειθαρχικά μέτρα, βρισκόταν στην ίδια θέση στην οποία σήμερα βρίσκεται στο κόμμα μας ο Μπορντίγκα: είχε στην Κεντρική Επιτροπή μια στάση καθαρά φιγουρατζίδικη. Η στάση του αποτελούσε μια οιωνεί φραξιονιστική κατάσταση, ακριβώς όπως η συμπεριφορά του Μπορντίγκα διατηρεί στο κόμμα μας μια αντικειμενικά φραξιονιστική κατάσταση […]. Η συμπεριφορά του Μπορντίγκα, όπως και αυτή του Τρότσκι, έχει καταστροφικές συνέπειες” (στο ίδιο).

Πάντα στο 1925, με αφορμή την 5η Ολομέλεια της Διευρυμένης Εκτελεστικής Επιτροπής της Διεθνούς, η ιταλική αντιπροσωπεία, με επικεφαλής το Γκράμσι, τάχτηκε ανεπιφύλακτα υπέρ των θέσεων του Στάλιν αναφορικά με την κριτική στον Τρότσκι.

Για τον Γκράμσι, η επιλογή της οικοδόμησης του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ, σε συνθήκες καπιταλιστικής περικύκλωσης, ανταποκρινόταν πλήρως στις αναγκαιότητες μιας περιόδου η οποία χαρακτηριζόταν από τη σχετική σταθεροποίηση του καπιταλισμού και από την επιβράδυνση του επαναστατικού κύματος.

Εξ ού και η αδιάλλακτη κριτική στον Τρότσκι, στη στρατηγική του για τη “διαρκή επανάσταση”, την οποία θεωρούσε εσφαλμένη, απλοϊκή, ανεπαρκή, και η αποφασιστική προσχώρησή του στη στρατηγική και πολιτική της μπολσεβικικής ηγετικής ομάδας, την οποία θα επαναλάβει, όπως θα δούμε και στα Τετράδια της Φυλακής.

Gramsci 2

Στον Γκράμσι ήταν πάντοτε παρούσα η ανησυχία για τη συνοχή του ρωσικού κόμματος την οποία είχε ανάγκη το προλεταριάτο, σε εγχώριο και διεθνές επίπεδο.

Σε εκείνα τα χρόνια, όπου οι αποκλίσεις μεταξύ του σοβιετικού κόμματος και του τροτσκιστικού και ζηνοβιεφικού μπλοκ είχαν γίνει προγραμματικές, ο Γκράμσι προειδοποιούσε πολλές φορές για τους κινδύνους αποσύνθεσης στους οποίους η διεθνής αστική τάξη πολύ βασιζόταν για να τσακίσει την προλεταριακή εξουσία στη Ρωσία.

Αναφορικά με την πάλη της ΚΕ του ΠΚΚ(μπ.) εναντίον του μπλοκ των αντιπολιτεύσεων του Τρότσκι, του Ζηνόβιεφ και του Κάμενεφ, ο Γκράμσι έγραφε:

Ένα ζήτημα είναι, στην πραγματικότητα, το κύριο, στα μέτρα που ελήφθησαν συλλογικά από την Κεντρική Επιτροπή και από την Επιτροπή Ελέγχου του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ: η υπεράσπιση της οργανωτικής ενότητας του ίδιου του Κόμματος. Είναι προφανές πως σε αυτό το ζήτημα δεν είναι εφικτές ούτε υποχωρήσεις ούτε συμβιβασμοί οποιουδήποτε είδους, όποιος και να είναι αυτός που άρχισε τη διαδικασία αποσύνθεσης του κόμματος, οποιαδήποτε και να’ναι η φύση και το πλήθος των παλαιότερων αρετών του, οποιαδήποτε κι αν είναι η θέση που έχει στην ηγεσία της κομμμουνιστικής οργάνωσης […]. Για αυτό, και εμείς επίσης θεωρούμε πως όλη η Διεθνής πρέπει να συσπειρωθεί στενά γύρω από την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ για να εγκρίνει την ενέργεια, τη δύναμη και το πνεύμα της απόφασης να χτυπήσει αδίστακτα οποιαδήποτε απόπειρα εναντίον της ενότητας του Κόμματος” (Μέτρα της ΚΕ του ΚΚ της ΕΣΣΔ υπέρ της ενότητας του Κόμματος και εναντίον της φραξιονιστικής δουλειάς, Ουνιτά, 27/06/1926).

Από την ίδια ανησυχία για την οργανωτική και ιδεολογική ενότητα του σοβιετικού κόμματος, και τον εσωτερικό και διεθνή αντίκτυπο (σε σχέση, ειδικότερα, με τον αγώνα που διεξήγε στην Ιταλία ο ίδιος για την ανάπτυξη του Κόμματος) είναι εμπνευσμένη η “Επιστολή στην Κεντρική Επιτροπή του σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος” του Οκτώβρη 1926 (δημοσιεύεται στο Γκράμσι, Πολιτικά Κείμενα, 3ος Τόμος, Editori Riuniti, 1973).

Σε αυτή την επιστολή ο Γκράμσι παρενέβη, εξ ονόματος του Πολιτικού Γραφείου του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας, στη σκληρή πολιτική σύγκρουση που αναπτυσσόταν στην ΕΣΣΔ μεταξύ της μπολσεβικικής ηγετικής ομάδας και της τροτσκιστικής-ζηνοβιεφικής αντιπολίτευσης, χαρακτηρίζοντας “θεμελιωδώς ορθή την πολιτική γραμμή της πλειοψηφίας της ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ” το οποίο είχε επικεφαλής το Στάλιν.

Παρότι ο Γκράμσι ήταν μόνο μερικώς πληροφορημένος για την κατάσταση στη Ρωσία, η τοποθέτησή του υπέρ της λενινιστικής πλειοψηφίας επί των περιεχομένων της εξελισσόμενης πάλης ήταν ξεκάθαρη και αδιαμφισβήτητη.

Η ουσιαστική κατηγορία στο φραξιονιστικό μπλοκ των αντιπολιτεύσεων ήταν εξαιρετικά σκληρή και εκκινούταν από λόγους αρχών τις οποίες ο Γκράμσι είχε ορίσει με ξεκάθαρους όρους:

Επαναλαμβάνουμε ότι μας κάνει εντύπωση το γεγονός ότι η συμπεριφορά του μπλοκ των αντιπολιτεύσεων [δηλαδή, του Ζηνόβιεφ, του Κάμενεφ και του Τρότσκι] έχει να κάνει με ολόκληρη τη γραμμή της Κεντρικής Επιτροπής, αγγίζοντας την καρδιά του ίδιου του λενινιστικού δόγματος και της δράσης του κόμματός μας στη Σοβιετική Ένωση. Είναι η αρχή και η πρακτική της ηγεμονίας του προλεταριάτου που τίθενται υπό αμφισβήτηση, είναι οι θεμελιώδεις σχέσεις συμμαχίας μεταξύ εργατών και αγροτών που διαταράσσονται και τίθενται σε κίνδυνο, δηλαδή οι πυλώνες του εργατικού Κράτους και της Επανάστασης”.

Όντας ένθερμος υποστηρικτής των λενινιστικών αρχών, ο Γκράμσι, στην ίδια επιστολή, επέκρινε σε βάθος “τη ρίζα των λαθών του μπλοκ των αντιπολιτεύσεων και την πηγή των υφέρποντων κινδύνων οι οποίοι περιέχονται στη δραστηριότητά τους”, ταυτίζοντάς τη με την “παράδοση της σοσιαλδημοκρατίας και του συνδικαλισμού, που έχουν εμποδίσει ως τώρα το προλεταριάτο της Δύσης να οργανωθεί σε ηγέτιδα τάξη”.

Πρόκειται για μια τοποθέτηση που ο Γκράμσι ενίσχυσε περαιτέρω με την “Επιστολή στον Τολιάτι” που ακολούθησε, στις 26 Οκτώβρη 1926, στην οποία, πραγματευόμενος την καθυστέρηση στη διαδικασία μπολσεβικοποίησης των κομμάτων της Δύσης, έγραφε: “Η συζήτηση στη Ρωσία και η ιδεολογία των αντιπολιτεύσεων παίζουν έναν τόσο μεγάλο ρόλο σε αυτή την διακοπή και επιβράδυνση, αφ’ης στιγμής οι αντιπολιτεύσεις εκπροσωπούν στη Ρωσία όλες τις παλιές προλήψεις του ταξικού κορπορατισμού και του συνδικαλισμού που βαρύνουν στην παράδοση του δυτικού προλεταριάτου και επιβραδύνουν την ιδεολογική και πολιτική του ανάπτυξη” (Στο ίδιο).

Και καταλήγει, τονίζοντας: “η επιστολή μας ήταν ένα κατηγορητήριο εναντίον των αντιπολιτεύσεων, η οποία ασκήθηκε με όρους όχι δημαγωγικούς, και, ακριβώς για αυτό το λόγο, ήταν πιο αποτελεσματική και σοβαρή” (στο ίδιο).

Στερείται, επομένως, οποιασδήποτε βάσης μια ερμηνεία αυτών των επιστολών που θα είχε στόχο να δει το Γκράμσι “τροτσκιστή” ή “ταλεντευόμενο”.

Ταυτόχρονα, είναι ξεκάθαρο με τίνος το μέρος τασσόταν ο Γκράμσι στην εξελισσόμενη πάλη στο ρωσικό κόμμα: με το μέρος της μπολσεβικικής πλειοψηφίας των μελών του Κόμματος

gramsci21

Στα Τετράδια της Φυλακής

Όπως είναι γνωστό, οι ρεβιζιονιστές υποστηρίζουν ότι ο Γκραμσι στα Τετράδια της Φυλακής δεν μιλά για το Στάλιν, παρά μόνο εμμέσως, και όταν κάνει νύξεις για τη σταλινική ΕΣΣΔ εκφράζεται κριτικά (βλ., π.χ., τις θέσεις του G.Vacca στο “Η σταλινική ΕΣΣΔ στην ανάλυση των Τετραδίων της Φυλακής”, στο Ο Γκορμπατσώφ και η Ευρωπαϊκή Αριστερά, Roma, 1989, σ.75).

Πρόκειται για ψέματα και αβάσιμη πρόκληση σύγχυσης, γιατί τα αποσπάσματα από τα Τετράδια, τα οποία πραγματεύονται το σοβιετικό σοσιαλισμό, είναι όλα υπέρ των Λένιν και Στάλιν και εναντίον του Τρότσκι.

Τα βασικά ζητήματα που ο Γκράμσι πραγματεύεται στα Τετράδια για την υπεράσπιση του μπολσεβικισμού και την κριτική στον Τρότσκι είναι τέσσερα: 1) η θεωρία της διαρκούς επανάστασης, 2) η φάση της επανάστασης και η συνεπαγόμενη στρατηγική και τακτική, 3) η εκβιομηχάνιση στην ΕΣΣΔ, 4) η σχέση μεταξύ διεθνισμού και εθνικής πολιτικής.

Ας περάσουμε, λοιπόν, στην παράθεση των σχετικών αποσπασμάτων από τα Τετράδια της Φυλακής, στη βάση της έκδοσης της International Gramsci Society (IGS). Το κείμενο ανταποκρίνεται σε αυτό της κριτικής έκδοσης που επιμελήθηκε ο V. Gerratana, η οποία κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Einaudi το 1975. Σε αγκύλες βάζουμε τις απαραίτητες εξηγήσεις των ψευδωνύμων (π.χ. στα Τετράδια, ο Λένιν αποκαλείται Ίλιτς, ο Στάλιν Βησσαρίων, ο Τρότσκι ενίοτε Μπρονστάιν, άλλοτε Λέον Νταβίντοβιτς, ή σκέτο Νταβίντοβιτς) και τις περιφράσεις που χρησιμοποιούσε ο Γκράμσι για να ξεφύγει από τη φασιστική λογοκρισία.

1. Ο Γκράμσι γράφει για τον Τρότσκι ήδη στο Τετράδιο 1, στο κλείσιμο μιας σημαντικής σημείωσης με τίτλο “Πολιτική καθοδήγηση της τάξης πριν και μετά την άνοδο στην κυβέρνηση”. Σε αυτή, ωθούμενος από τα γεγονότα του ιταλικού Ριζορτζιμέντο, αντιτάχθηκε ευθέως στο τροτσκιστικό σύνθημα περί “διαρκούς επανάστασης”: “Σχετικά με το “ιακωβίνικο” σύνθημα του Μαρξ στη Γερμανία του 1848 [η ιδέα για την αδιάλειπτη επανάσταση] πρέπει να παρατηρήσουμε την δύσκολη μοίρα που του έμελλε να έχει. Ξαναϋιοθετήθηκε, συστηματοποιήθηκε, αναπτύχθηκε, διανοουμενοποιήθηκε απο την ομάδα Πάρβους-Μπρονστάιν [Χέλφαντ-Τρότσκι], έμεινε αδρανές και αναποτελεσματικό το 1905 και έπειτα: ήταν ένα πράγμα αφηρημένο, από τα επιστημονικά εργαστήρια. Το ρεύμα [ο μπολσεβικισμός] που του αντιπαρατάχθηκε σε αυτή του τη διανοουμενοποιημένη εκδήλωσή του, αντίθετα, χωρίς να το χρησιμοποιήσει “ως πρόταση”, το χρησιμοποίησε πρακτικά, με την ιστορική, συγκεκριμένη, ζώσα, προσαρμοσμένη στο χρόνο και το χώρο μορφή του, καθώς πήγαζε από όλους τους πόρους της κοινωνίας που χρειαζόταν να μετασχηματιστεί, της συμμαχίας μεταξύ δύο τάξεων [της εργατικής και της αγροτικής τάξης] υπό την ηγεμονία της τάξης της πόλης [της εργατικής τάξης]”.

Για το Γκράμσι, ο σύγχρονος “ιακωβινισμός” εκφραζόταν, πρωτίστως, σε μια πολιτική συμμαχίας με τους αγρότες, υπό την ηγεμονία της εργατικής τάξης. Επομένως, ο Γκράμσι εκτιμούσε τη σωστή μπολσεβικική πολιτική, που ο Στάλιν προωθούσε, ενάντια στην τροτσκιστική θέση περί “διαρκούς επανάστασης”. Αυτή η δεύτερη θέση απέρριπτε τη σημασία των φτωχών αγροτών ως επαναστατικής δύναμης και εξέφραζε πλήρη δυσπιστία στην ικανότητα του προλεταριάτου να ηγηθεί όλων των εκμεταλλευομένων και καταπιεσμένων, κατά την επανάσταση, καταλήγοντας στο ανέφικτο της οικοδόμησης του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα.

Η προαναφερθείσα σημείωση κλείνει με μια σφοδρή κατηγορία έναντι του Τρότσκι, ο οποίος συγκρίνεται με τον αντιδραστικό αστό Κρίσπι: “Στη μια περίπτωση [Τρότσκι], ιακωβίνικο ταμπεραμέντο χωρίς κατάλληλο πολιτικό περιεχόμενο, τύπου Κρίσπι: στη δεύτερη περίπτωση [μπολσεβίκοι], νέες ιστορικές σχέσεις, και όχι σύμφωνα με μια διανοουμενίστικη ετικέτα”.

Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι αυτή η ίδια σημείωση ξαναγράφεται πλήρως στο Τετράδιο 19, το οποίο γράφτηκε το 1934-35, δηλαδή, μετά την οριστική ρήξη με τον τροτσκισμό.

Ο Γκράμσι επανερχόταν στο ζήτημα της “διαρκούς επανάστασης” στο Τετράδιο 7, παρ. 16, σε μια διάσημη σημείωση με τίτλο “Πόλεμος θέσεων και πόλεμος ελιγμών ή μετωπικός πόλεμος”:

Θα πρέπει να δούμε αν η διάσημη θεωρία του Μπρονστάιν [Τρότσκι] περί του διαρκούς κινήματος δεν είναι η πολιτική αντανάκλαση της θεωρίας του πολέμου ελιγμών (ας θυμηθούμε την παρατήρηση του στρατηγού των Κοζάκων Κρασνόφ), σε τελευταία ανάλυση, η αντανάκλαση των γενικών-οικονομικών-πολιτιστικών-κοινωνικών συνθηκών μιας χώρας στην οποία τα πλαίσια της εθνικής ζωής είναι εμβρυακά και αφημένα και δεν μπορούν να γίνουν “χαρακώματα και οχυρά”. Σε αυτή την περίπτωση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Μπρονστάσιν, ο οποίος φαίνεται ως ένας “Δυτικός”, ήταν, αντιθέτως, ένας κοσμοπολίτης, δηλαδή επιφανειακά εθνικός και επιφανειακά δυτικός ή ευρωπαίος.

Αντίθετα, ο Ίλιτς [Λένιν], ήταν βαθύτατα εθνικός και βαθύτατα ευρωπαίος. Ο Μπρονστάιν στα απομνημονεύματά του θυμάται ότι του είχε ειπωθεί πως η θεωρία του είχε αποδειχτεί καλή μετά από…15 χρόνια και απαντά στο επίγραμμα με ένα άλλο επίγραμμα. Στην πραγματικότητα, η θεωρία του, ως τέτοια, δεν ήταν καλή ούτε 15 χρόνια πριν, ούτε 15 χρόνια μετά”, .

Αφότου αντιπαρέθεσε τον Τρότσκι στο Λένιν, ο Γκράμσι πρόσθετε λίγες γραμμές πιο μετά: “Η θεωρία του Μπρονστάιν [Τρότσκι] μπορεί να συγκριθεί με αυτή κάποιων γάλλων συνδικαλιστών για τη γενική απεργία και με τη θεωρία της Ρόζας [Λούξεμπουργκ] στη μπροσούρα που μετέφρασε ο Αλεσσάντρι: η μπροσούρα της Ρόζας και η θεωρία της Ρόζας έχουν, εξάλλου, επηρεάσει τους γάλλους συνδικαλιστές”.

2.Στις σκέψεις του, ο Γκράμσι συνέδεε το ζήτημα της “διαρκούς επανάστασης” με το ζήτημα του περάσματος από τον “πόλεμο κινήσεων” στον “πόλεμο θέσεων”.

Συγκεκριμένα, μετά την ήττα της επανάστασης στη Γερμανία το 1923 και το πέρασμα του εργατικού κινήματος σε θέσεις αμυντικές, ο Γκράμσι είχε πειστεί ότι το πρόβλημα της ανάπτυξης του επαναστατικού προτσές στην Ευρώπη χρειαζόταν επανεπεξεργασία, για να γίνουν αντιληπτά τα αίτια της προσωρινής αποτυχίας του και για να οριστούν επαναστατικά καθήκοντα κατάλληλα στη νέα φάση.

Η παρ. 138 του Τετραδίου 6 αφιερώνεται σε αυτή τη θεμελιώδη στρατηγική και τακτική προβληματική:

Πέρασμα από τον πόλεμο ελιγμών (και τη μετωπική επίθεση) στον πόλεμο θέσεων ακόμα και στο πολιτικό επίπεδο. Αυτό μου φαίνεται το πιο σημαντικό ζήτημα της πολιτικής θεωρίας που έχει τεθεί μεταπολεμικά και το πιο δύσκολο να επιλυθεί ορθά. Αυτό συνδέεται με τα ζητήματα που έγειρε ο Μπροστάιν [Τρότσκι], ο οποίος, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, μπορεί να θεωρηθεί ο πολιτικός θεωρητικός της μετωπικής επίθεσης σε μια περίοδο όπου αυτή είναι αιτία μόνο ήττας”.

Πραγματευόμενος το σύνθετο πρόβλημα της εναλλακτικής, ή καλύτερα του συνδυασμού, μεταξύ “τακτικής της επίθεσης” και “τακτικής της πολιορκίας” η οποία τιθόταν προς συζήτηση στην Κομμουνιστική Διεθνή, ο Γκράμσι εκκινούσε από έναν συλλογισμό εξαιρετικής σημασίας, τον οποίο συστηματικά αγνοούν οι ρεβιζιονιστές και οι ρεφορμιστές:

Όλο αυτό υποδεικνύει πως πράγματι έχουμε εισέλθει σε μια καταιγιστική φάση της πολιτικο-ιστορικής κατάστασης, γιατί, στην πολιτική, αν μία φορά κερδίσει κανείς τον “πόλεμο θέσεων”, αυτό είναι κάτι το καθοριστικά αποφασιστικό”.

Στη βάση αυτού του συλλογισμού, στόν οποίον κατέληγε αναλύοντας τη βαθιά κρίση ικανότητας καθοδήγησης και διακυβέρνησης από πλευράς αστικής τάξης, μα και τη μεγάλη αντίσταση του κρατικού μηχανισμού στη Δύση και την ύπαρξη τεράστιων ενδιάμεσων στρωμάτων, ο Γκράμσι προσθέτει στο Τετράδιο 7, παρ. 16: “Μου φαίνεται ότι ο Ίλιτς [Λένιν] είχε καταλάβει πως χρειαζόταν μια στροφή από τον πόλεμο ελιγμών, ο οποίος εφαρμόστηκε νικηφόρα στην Ανατολή το 17, στον πόλεμο θέσεων ο οποίος ήταν ο μόνος εφικτός στη Δύση […]. Αυτό μου φαίνεται ότι σημαίνει η φόρμουλα του “ενιαίου μετώπου” […]. Μόνο που ο Ίλιτς δεν είχε το χρόνο να εμβαθύνει τη φόρμουλά του, παρότι λάμβανε υπόψη πως αυτός μπορούσε να την εμβαθύνει μόνο θεωρητικά, ενώ το βασικό καθήκον για κάτι τέτοιο ήταν εθνικό, δηλαδή ζητούσε μια αναγνώριση του πεδίου και έναν καθορισμό των στοιχείων των χαρακωμάτων και των οχυρών που εκπροσωπούνταν από στοιχεία της κοινωνίας των πολιτών κλπ”.

Βρισκόμαστε στην καρδιά του προβλήματος της έρευνας που ο Γκράμσι διεξήγε στα Τετράδια.

Όμως υπήρχε άλλη μια θεμελιώδης πτυχή των στρατηγικών και τακτικών μεθόδων που επέβαλε ο συσχετισμός δύναμης που ιστορικά είχε δημιουργηθεί, αυτή που είχε να κάνει με τη Σοβιετική Ένωση. Επ’ αυτού, ο Γκράμσι σημείωνε: “Ο πόλεμος θέσεων απαιτεί τεράστιες θυσίες από εξαθλιωμένες μάζες του πληθυσμού: για αυτό, είναι απαραίτητη μια ανήκουστη συγκέντρωση της ηγεμονίας και, επομένως, μια μορφή κυβέρνησης πιο “επεμβατική, η οποία ανοιχτά να περνά στην επίθεση εναντίον των αντιπολιτευόμενων και να οργανώνει μόνιμα το “ανέφικτο” της διάλυσης εκ των έσω: έλεγχοι κάθε είδους, πολιτικοί, διοικητικοί, κλπ, ενίσχυση των ηγεμονικών “θέσεων” της κυρίαρχης ομάδας, κλπ”.

Πρόκειται για μια ανοιχτή προσχώρηση στη γραμμή του Στάλιν, στην ενίσχυση της δικτατορίας του προλεταριάτου, μια πολιτική “στην οποία απαιτούνται εξαιρετικές ικανότητες υπομονής και επινοητικού πνεύματος”, μα η οποία ήταν η μόνη νικηφόρα σε εκείνη την συγκεκριμένη ιστορική φάση. Μια γραμμή διαμετρικά αντίθετη από εκείνη του Τρότσκι.

3.Όπως είδαμε, μια βασική πτυχή του “πολέμου θέσεων” ήταν η υπεράσπιση της σοβιετικής εξουσίας και η οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Ακόμα και για αυτή την τελευταία τίθονταν διλήμματα οξεία. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η κριτική που ο Γκράμσι διατύπωσε στην αρχή μιας διάσημης σημείωσης (Τετράδιο 4, παρ.52):

Αμερικανισμός και φορντισμός. Η τάση του Λέοντος Νταβίντοβιτς [Τρότσκι] συνδεόταν με αυτό το ζήτημα. Το ουσιαστικό της περιεχόμενο δινόταν από τη “θέληση” να δώσει την υπεροχή στη βιομηχανία και στις βιομηχανικές μεθόδους, να επιταχύνει με μέσα καταναγκασμού την πειθαρχία και την τάξη στην παραγωγή, να προσαρμόσει τα έθιμα στις αναγκαιότητες της εργασίας. Θα εμφανιζόταν απαραιτήτως με μια μορφή βοναπαρτισμού, για αυτό, ήταν απαραίτητο να χτυπηθεί αλύπητα”.

Ο Γκράμσι πραγματευόταν ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της οξείας σύγκρουσης που απασχόλησε το ΠΚΚ(μπ.) και την Κομμουνιστική Διεθνή τη δεκαετία του ’20 του 20ού αιώνα: αυτό των μορφών και των ρυθμών της εκβιομηχάνισης και της ΝΕΠ.

Στα μάτια του Γκράμσι, η φιγούρα του Τρότσκι είναι αυτή του καλύτερου εκπροσώπου μιας καταστροφικής τάσης, ενός είδους “αμερικανισμού”, ο οποίος βασιζόταν στην υποχρεωτικότητα, τις διαταγές και το στρατιωτικό σύστημα.

Δηλαδή, τη βεβιασμένης και επιταχυμένης εισαγωγής μορφών παραγωγής, καθημερινής ζωής και κουλτούρας οι οποίες ευθέως συνδέονταν με τις απαιτήσεις του ιδιωτικού κεφαλαίου: όχι τυχαία, ο Γκράμσι επικαλούταν το “ενδιαφέρον του Λέοντος Νταβίντοβιτς [Τρότσκι] για τον αμερικανισμό. Το ενδιαφέρον του, τα άρθρα του, οι έρευνές του για το byt [ζωή, στυλ ζωής] και για τη λογοτεχνία”.

Στην ίδια σημείωση, ο Γκράμσι ισχυριζόταν ότι “η αρχή της υποχρεωτικότητας στον κόσμο της εργασίας ήταν ορθή […] μα η μορφή η οποία λάμβανε ήταν εσφαλμένη” και “θα οδηγούσε σε καταστροφικά αποτελέσματα”.

Επομένως, επρόκειτο για μια θέση ασυμφιλίωτη με το λενινισμό, ο οποίος αντιπαρατιθόταν με την “προσωρινή απόσυρση” της ΝΕΠ και η οποία θα επέφερε τη ρήξη στη συμμαχία με τους αγρότες και στην καταστροφή της σοβιετικής εξουσίας. Ήταν για αυτό μια ταση που έπρεπε να καταπολεμηθεί χωρίς αναστολές, γιατί στόχευε στην παλινόρθωση του καπιταλισμού.

Σε αυτό ο Γκράμσι δεν είχε ποτέ εκδηλώσει αμφιβολίες, και μάλιστα, σε δύο περιπτώσεις εξηγούσε και ενέκρινε τη διαγραφή του Τρότσκι: στο Τετράδιο 14, παρ. 76, χαρακτήριζε τη διαγραφή Τρότσκι ως “ένα επεισόδιο της εξάλεψης “ακόμα και” του “μαύρου” κοινοβουλίου το οποίο επιβίωνε μετά την κατάργηση του “νόμιμου” κοινοβουλίου”, και στο Τετράδιο 22 (που πρέπει να γράφτηκε το 1934), όταν, αναφερόμενος στην τροτσκιστική τάση, επιβεβαίωνε “την ανεξάντλητη αναγκαιότητα να την καταπνίξουμε”.

4. Φτάνουμε, τέλος, σε μια άλλη σημείωση εξαιρετικής σημασίας: αυτή που περιλαμβάνεται στο Τετράδιο 14, παρ. 68, στην οποία ο Γκράμσι, εκκινούμενος από την ομιλία του Στάλιν στο πανεπιστήμιο Σβερντλόφ της Μόσχας στις 9 Ιούνη 1925 (βλ.σημείωση στο τέλος), αντιπαρέβαλε ευθέως το Στάλιν (Βησσαρίωνα) στον Τρότσκι (Νταβίντοβιτς).

Γράφει ο Γκράμσι, εμβαθύνοντας στο ζήτημα του διεθνισμού και της εθνικής πολιτικής:

Το γραπτό (για ερωτήσεις και απαντήσεις) του Ιωσήφ Βησσαρίωνος [Στάλιν] του Σεπτέμβρη 1927 για μερικά σημαντικά σημεία για την επιστήμη και την τέχνη της πολιτικής. Το σημείο που μου φαίνεται πως πρέπει να αναπτύξουμε είναι αυτό: ότι, σύμφωνα με τη φιλοσοφία της πράξης [μαρξισμός] (στην πολιτική της εκδήλωση) είναι στη διατύπωση του θεμελιωτή της [Μαρξ], μα ειδικά στον προσδιορισμό του πιο πρόσφατου μεγάλου θεωρητικού της [Λένιν], που η διεθνής κατάσταση θα πρέπει να μελετάται από την εγχώρια πτυχή της. Πραγματικά, ο “εθνικός” συσχετισμός είναι το αποτέλεσμα ενός μοναδικού (κατά μία έννοια) “πρωτότυπου” συνδυασμού, τον οποίο σε αυτή του την πρωτοτυπία και μοναδικότητα πρέπει να τον κατανοούμε και να τον αντιλαμβανόμαστε, αν θέλουμε να τον κατακτήσουμε και να τον καθοδηγήσουμε. Σίγουρα, η εξέλιξη τείνει προς το διεθνισμό, όμως το σημείο εκκίνησης είναι “εθνικό” και είναι σε αυτό το σημείο εκκίνησης που χρειάζεται να βασιζόμαστε. Όμως η προοπτική είναι διεθνής και δεν μπορεί να είναι άλλη παρά τέτοια. Χρειάζεται, ωστόσο, να μελετάμε επακριβώς το συνδυασμό των εθνικών δυνάμεων τον οποίο η διεθνής τάξη [το προλεταριάτο] θα πρέπει να καθοδηγεί και να αναπτύσσει σύμφωνα με την προοπτική και τις διεθνείς οδηγίες [της Κομιντέρν]. […] Σε αυτό το σημείο μού φαίνεται πως έγκειται η θεμελιώδης διαφωνία μεταξύ Λέοντος Νταβίντοβιτς [Τρότσκι] και Βησσαρίωνα [Στάλιν] ως ερμηνευτή του πλειοψηφικού κινήματος [του μπολσεβικισμού]. Οι κατηγορίες για εθνικισμό είναι αβάσιμες αν αναφέρονται στον πυρήνα του ζητήματος. Αν μελετήσουμε την προσπάθεια των πλειοψηφούντων [των μπολσεβίκων] από το 1902 ως το 1917, βλέπουμε πως η πρωτοτυπία της συνίσταται στην αποκάθαρση του διεθνισμού από οποιοδήποτε στοιχείο ασαφές και καθαρά ιδεολογικό (με την υποτιμητική έννοια), ώστε να του δοθεί ένα περιεχόμενο ρεαλιστικής πολιτικής”.

Είναι εντελώς ξεκάθαρο πως ο Γκράμσι, κατά την αποσαφήνιση της “θεμελιώδους διαφωνίας” μεταξύ Τρότσκι/Νταβίντοβιτς και Βησσαρίωνα/Στάλιν τίθεται αποφασιστικά με το μέρος του Στάλιν, του ερμηνευτή του μπολσεβικισμού ο οποίος, κατά την άποψή του, έθεσε και επέλυσε ορθά το πρόβλημα του συνδυασμού των εθνικών δυνάμεων τον οποίο η διεθνής τάξη πρέπει να καθοδηγήσει και να οδηγήσει στην προοπτική του παγκόσμιου κομμουνισμού.

Ένας από τους καλύτερους μπολσεβίκους

Υπό το φως των κειμένων, προκύπτει πως είναι εντελώς αβάσιμη το να ερμηνεύει κανείς τη σκέψη του Γκράμσι ως τροτσκιστική.

Από το γκραμσιανό έργο, συμπεριλαμβανομένων των συλλογισμών που περιλαμβάνονται στα Τετράδια της Φυλακής, προκύπτει αντίθετα, με έναν αδιαμφισβήτητο τρόπο, μια ανηλεής κριτική προς τον Τρότσκι.

Σε κάθε σημείο όπου ο Γκράμσι μιλά για τον Τρότσκι, περιλαμβάνεται πάντοτε οξεία πολεμική.

Ταυτόχρονα, ο Γκράμσι αξιολογούσε θετικά τις επιλογές που έκαναν οι Λένιν και Στάλιν, ενέκρινε πλήρως την πολιτική των μπολσεβίκων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των πτυχών της που σήμερα η αστική τάξη και οι ρεβιζιονιστές εντάσσουν στην αποπροσανατολιστική έννοια “ολοκληρωτισμός”.

Σε κανένα γραπτό ή ομιλία, είτε ελεύθερος είτε ευρισκόμενος στη φυλακή, ο Γκράμσι δεν εξέφρασε κάποια αρνητική κρίση, ή ακόμα λιγότερο, κατηγορία για την καθοδήγηση του μπολσεβικικού κόμματος και του συντρόφου Στάλιν.

Οι πλαστογράφοι του σύγχρονου ρεβιζιονισμού, οι ονειροπόλοι του “σοσιαλισμού του 21ου αιώνα” και όλοι οι αστοί διανοούμενοι και αντιδραστικοί διαψεύδονται έτσι σε κάθε γραμμή.

Ο Αντόνιο Γκράμσι ήταν ένας μεγάλος επαναστάτης ηγέτης του προλεταριάτου, ένας γίγαντας σκέψης και δράσης κομμουνιστικής, ο οποίος πάντοτε καταπολεμούσε τις αντιλενινιστικές παρεκκλίσεις, πάντοτε υπεράσπιζε τη δικτατορία του προλεταριάτου, το σύστημα της εργατικής δημοκρατίας το οποίο ενσαρκωνόταν στα συμβούλια (σοβιέτ), ήταν ενάντια στην αστική ψευτοδημοκρατία και τις διάφορες σοσιαλδημοκρατικές της εκδοχές (όπως, π.χ., η σημερινή “συμμετοχική δημοκρατία”), πάντοτε επέμενε στην αναγκαιότητα ενός επαναστατικού μετασχηματισμού ολόκληρης της επαναστατικής κοινωνίας μέσω του τσακίσματος του αστικού κράτος και πάντοτε παρέμενε πιστός στο μαρξισμό-λενινισμό και στον προλεταριακό σοσιαλισμό, μέχρι την τελευταία ημέρα της ύπαρξής του.

Όπως γράφει η Κομιντέρν, με αφορμή το θάνατο του Γκράμσι, ο οποιος προκλήθηκε από τη φυλάκιση και την κακομεταχείρισή του από τους φασίστες: “Στενά συνδεδεμένος με τις μάζες, ικανός να διαπαιδαγωγείται στο σχολειό των μαζών, ξέροντας να καταλαβαίνει από αυτό όλες τις πτυχές της κοινωνικής ζωής, αλύγιστος επαναστάστης, πιστός μέχρι την τελευταία του πνοή στην Κομμουνιστική Διεθνή και το κόμμα του, ο Γκράμσι μάς αφήνει την ανάμνηση ενός από τους καλύτερους εκπροσώπους της γενιάς των μπολσεβίκων η οποία στις τάξεις της Κομμουνιστικής Διεθνούς διαπλάστηκε στο πνεύμα της διδασκαλίας των Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν, Στάλιν, στο πνεύμα του μπολσεβικισμού”.

To να αποσπάσουμε το μεγάλο κομμουνιστή ηγέτη Αντόνιο Γκράμσι από τα νύχια των αστών, των ρεβιζιονιστών και των οπορτουνιστών, είναι ένα σημαντικό καθήκον του επαναστατικού προλεταριάτου.

Κομμουνιστική Πλατφόρμα

Ιούνης 2014

Σημείωση: Η ομιλία του Στάλιν με τίτλο “Ερωτήσεις & Απαντήσεις” (στο Στάλιν, Έργα, τόμος 7, [σ.parapoda: ιταλική έκδοση]), μεταφράστηκε στα ιταλικά και δημοσιεύθηκε σε σειρά άρθρων στην Ουνιτά το 1926.

Αναφερόμενος σε αυτή από τη φυλακή, ο Γκράμσι αλλάζει εσφαλμένα την ημερομηνία αυτής της ημερομηνίας με την ημερομηνία (Σεπτέμβρης 1927) της Συνέντευξης με την πρώτη αμερικανική εργατική αντιπροσωπεία, που και αυτή είχε μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων (στο Στάλιν, Έργα, τόμος 10, [σ.parapoda: ιταλική έκδοση]), περίληψητης οποίας ο Γκράμσι στη φυλακή είχε διαβάσει σε ένα περιοδικό.

Ο επιμελητής της κριτικής έκδοσης των Τετραδίων, Valentino Gerratana, δεν είχε αντιληφθεί την αλλαγή των ημερομηνιών και την είχε διαιωνίσει με ένα αποπροσανατολιστικό του σχόλιο.

Είναι ξεκάθαρο, ωστόσο, πως ο Γκράμσι κάνει αναφορά στην ομιλία του Στάλιν του 1925 (βλ. Συγκεκριμένα, τις απαντήσεις που έδωσε ο Στάλιν στις ερωτήσεις 2 και 9).

περιοδικό Teoria & Prassi, τ.26, Σεπτέμβρης 2014

Advertisements

Tagged: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: