Ορέστης Κανέλλης – Αντικειμενισμός, Υποκειμενισμός, Φορμαλισμός

 

Χαρακτηρίζεται συχνά η νεότερη ευρωπαϊκή τέχνη σα φορμαλιστική και υποκειμενική. Ο χαρακτηρισμός αυτός ανταποκρίνεται στα γεγονότα και κάθε υποκειμενισμός αναγκαστικά είναι φορμαλιστικός, ή το αντίστροφο, κάθε φορμαλισμός δεν μπορεί παρά να’ναι υποκειμενικός;

Παρουσία

Είναι ανάγκη να καθορίσουμε την έννοια αυτών των όρων. Στη ζωγραφική τα μέσα εκφράσεως είναι η γραμμή και το χρώμα. Όταν τα μοναδικά αυτά στοιχεία της ζωγραφικής, είτε απεικονίζουν τον εξωτερικό κόσμο, είτε απομακρύνονται αποφασιστικά από την αναπαράστασή του, δε, αποτελούν το πλαστικό σώμα εσωτερικών αξιών, τότε έχουμε φορμαλισμό. Με διαφορετικό τρόπο μπορούμε να πούμε, πως ένα έργο που ικανοποιεί μονάχα την όραση, δίχως ν’ απευθύνεται στο βαθύτερο συναισθηματικό μας κόσμο, είναι φορμαλιστικό.

Ρεμβασμός

Θα ήταν ασυγχώρητη οκνηρία σκέψεως και εύκολη λύση να χαρακτηρίσουμε τη σύγχρονη ευρωπαϊκή τέχνη σα φορμαλιστική. Όσο είναι αναμφισβήτητο ότι βαθιές ταξικές αντιθέσεις διαιρούν τις σύγχρονες κοινωνίες, άλλο τόσο είναι αλήθεια ότι βαθιά αντιθετικά αισθητικά ρεύματα αντανακλούν αυτή τη διαίρεση.

Ακόμα είναι δίκαιο να τονισθεί η σημασία που έχει σαν άτομο ο καλλιτέχνης ανεξάρτητα από την αισθητική που συνειδητά ακολουθεί. Γιατί υπάρχουν καλλιτέχνες που πιστεύουν στην αυτάρκεια της μορφής και όμως τα έργα τους έχουν βαθύτατες ανθρώπινες αξίες και άλλοι που αντίθετα, στην επιδίωξή τους να πραγματοποιήσουν μιαν εκφραστική τέχνη, καταντούν στην πιο κενή θεματογραφία και τον πιο αδιάφορο φορμαλισμό.

Kanellis

Όταν η συγκίνηση του καλλιτέχνη για να αντικειμενικοποιηθεί, αφαιρεί ολοκληρωτικά την ατομικότητα των αντικειμένων, που μέσω αυτών εκφράζεται, και τους δίνει μια σημασία τέλεια ανεξάρτητη από κείνη που έχουν στη ζωή, έχουμε απόλυτη κυριαρχία του υποκειμενισμού.

Ανάλογα με το βαθμό της διαστάσεως που έχει το νόημα που τους δίνει ο καλλιτέχνης με το νόημα που έχουν στον αντικειμενικό κόσμο, χαρακτηρίζουμε και τους βαθμούς της κυριαρχίας του υποκειμενισμού.

Μικροί Ψαράδες

Έτσι, είναι αλήθεια πως ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης τέχνης είναι το αποκορύφωμα του υποκειμενισμού. Χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η κατάργηση του θέματος. Γιατί είναι πολύ εύκολο να δώσεις το δικό σου περιεχόμενο σε κάτι που από φυσικό του έχει πολύ φτωχό περιεχόμενο, παρά να του το αφαιρέσεις πρώτα, όταν έχει δυνατό, και έπειτα να επιβάλεις το δικό σου.

Η αντικειμενική τέχνη, όμως, δεν καθορίζεται από την ποιότητα της αναπαραστάσεως των φαινομένων. Η αλήθεια των πραγμάτων δεν είναι μονάχα η εμφάνισή τους. Όταν το περιεχόμενο του καλλιτέχνη, η ατομικότητά του, εναρμονίζεται με την ατομικότητα των αντικειμένων που μεταχειρίζεται και που είναι ταυτόχρονα εξωτερική και εσωτερική, τότε έχουμε αντικειμενική τέχνη στην πληρότητά της. Επειδή όμως στη ζωγραφική και τη γλυπτική, πρόκειται με μορφολογικά στοιχεία να δοθεί μια σύνθεση από φυσικούς παράγοντες που δεν είναι μονάχα μορφολογικοί, δεν είναι δυνατό να υπάρχει ταυτότητα μορφής στη ζωή και στην τέχνη. Συγκρίνετε την πιο καλή φωτογραφία μ’ ένα έργο που αναμφισβήτητα ανήκει στην αντικειμενική τέχνη σαν του Κουρμπέ ή του Ντωμιέ.

Κόλπος της Γέρας, Μυτιλήνη

Έτσι ο αντικειμενισμός είναι η έκφραση της ατομικότητας του δημιουργού μέσω της ατομικότητας των αντικειμένων.

Η υποκειμενική τέχνη ανάλογα με τον εσωτερικό πλούτο των μορφών της είναι φορμαλιστική ή εκφραστική, και η αντικειμενική, όταν περιορίζεται στην μορφολογική ατομικότητα των αντικειμένων, είναι φορμαλιστική.

Δεν πρέπει λοιπόν να συγχέουμε τον υποκειμενισμό με το φορμαλισμό.

Ελιές

Το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης τέχνης ανήκει στον υποκειμενισμό, όχι όμως και στον φορμαλισμό.

Ο υποκειμενισμός δεν είναι πάντα αντανάκλαση των αντιδραστικών κοινωνικών ρευμάτων.

114991

Όταν η διάσταση του καλλιτέχνη με τον κόσμο οδηγεί στην απαισιοδοξία και την απογοήτευση, τότε φυσικά είναι αντιδραστικός αυτός ο υποκειμενισμός.

Όταν όμως αυτή η διάσταση συνυπάρχει με μια αισιοδοξία και πίστη στις δυνατότητες για μεταβολή του κόσμου και αλλαγή της ζωής, τότε είναι προοδευτικός υποκειμενισμός.

 

Πηγή: «Ελεύθερη Ελλάδα», Απογευματινή Εφημερίδα, Όργανο του Πολιτικού Συνασπισμού των κομμάτων του ΕΑΜ, φ.722, 24/1/1947, σ.2. Πάρθηκε από το απόκομμα της εφημερίδας που υπάρχει στο ψηφιακό αρχείο του ΑΣΚΙ-10220.

 

Περισσότερα έργα του Ορέστη Κανέλλη υπάρχουν εδώ.

Advertisements

Tagged: , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: