Julien Benda: Πατριωτισμός & Ελευθερία

Ο «πατριωτισμός» αποτελεί μία από τις έννοιες επί των οποίων διχάζονται οι άνθρωποι με κοινωνιοκεντρική σκέψη και δράση. Θα’λεγε κανείς πως αυτό γίνεται «εξ ορισμού», καθώς ο πατριωτισμός αφορά σε κάτι, κατ’αρχάς, «δικό μας», ενώ η κοινωνιοκεντρική σκέψη και δράση αφήνει πίσω τον «εαυτούλη» μας. Ποια τα όρια, όμως, μεταξύ του εαυτού μας και αυτού του κοινωνικού συνόλου στο οποίο εμείς θέλουμε να «κάνουμε καλό»; Διαχωρίζονται; Αντιπαρατίθενται; Κι αν διαχωρίζονται, είναι αντικειμενικά τα όρια (ή η σύνδεση) μεταξύ του ατόμου και του κοινωνικού συνόλου που αποκαλείται «πατρίδα»;

Αν τα θεωρήσει κανείς αντικειμενικά, επικαλούμενος π.χ. “βιολογικές” παραμέτρους, τότε δημιουργείται μια κατάσταση που προκαλεί ή είναι δυνατό να προκαλέσει αντιθέσεις ανταγωνιστικές: μεταξύ όσων είναι “εξ ορισμού” μέλη της «πατρίδας» και όσων δεν είναι, μεταξύ των ίδιων των μελών της «πατρίδας» (αφού μπορεί να υπάρχουν free riders), αλλά και μεταξύ των μελών και της «πατρίδας» (αφού, οι «θυσίες» προς αυτή μπορεί να έχουν διαφορετικό αντίκρυσμα). Είναι προφανές πως με τέτοιο “αντικειμενικό” πήχη, η σχέση πατριωτισμού – ελευθερίας είναι μάλλον ανύπαρκτη ή έστω, οι δύο έννοιες συσχετίζονται αρνητικά.

Αν, όμως, τα όρια είναι υποκειμενικά, τότε εμφανίζεται το ζήτημα της θετικής σχέσης μεταξύ πατριωτισμού και ελευθερίας. Ωστόσο, αν ο όρος πατρίδα είναι υποκειμενικός, δηλαδή, προϊόν ελεύθερης επιλογής, πρέπει να διακρίνουμε δύο είδη: πρώτο είδος, αυτό της «απόλυτα ελεύθερης επιλογής». Δηλαδή, πλάθουμε μόνοι το τι σημαίνει «πατρίδα», τσιμπολογώντας εκλεκτικίστικα, από διάφορες “σχολές” αρχές. Εδώ καταλήγουμε σε μια (δήθεν) «απόλυτη ελευθερία», αφού πάλι επιλέγουμε δεδομένων των “σχολών” αυτών, αλλά δεν θέλουμε να το παραδεχτούμε (ενώ επίσης υποκρινόμαστε ότι δεν έχουμε αρχές, ταυτίζοντας την έλλειψη συστήματος αρχών με την έλλειψη αρχών). Δεύτερο είδος υπάρχει όταν επιλέγουμε δεδομένων των διαφόρων «ορίων» που αντικειμενικά υπάρχουν, και με αυτά εννοούνται τα όρια ανάμεσα στα διαφορετικά σύνολα αρχών και αξιών που οι διαφορετικές “σχολές” προωθούν. Τότε, στη δεύτερη περίπτωση, μπορούμε να πούμε ότι με αυτό τον πατριωτισμό είναι που προσεγγίζουμε την πραγματική ελευθερία.

Σε κάθε περίπτωση, και με “μέτρο” τον ορισμό του Στάλιν για το έθνος («έθνος είναι η ιστορικά διαμορφωμένη σταθερή κοινότητα ανθρώπων, που εμφανίστηκε πάνω στη βάση της κοινότητας στη γλώσσα, στο έδαφος, στην οικονομική ζωή και στην ψυχοσύνθεση που εκδηλώνεται στην κοινότητα της κουλτούρας»), ο όρος «πατριωτισμός» μπορεί να θεωρηθεί πιο πλατύς, πιο εύπλαστος και μεταβαλλόμενος στο χρόνο, αλλά εξίσου καλά ορισμένος.

Σε αυτό τον ορισμό του έθνους, ο δοκιµιογράφος και ηθικολόγος Julien Benda απαντά λιγότερο “υλιστικά”, επικεντρώνοντας στη συνειδητή επιλογή: “το έθνος υφίσταται, όσο υφίσταται μια ενότητα ταυτόσημων πνευματικών επιδιώξεων, όσο υφίσταται η ολοκληρωτική πραγμάτωση της ενότητας αυτής”. Δεν είναι τυχαία η επικέντρωση αυτή. Ο Julien Benda ήταν αντίπαλος του διαλεκτικού υλισμού.

Ωστόσο, ο Julien Benda δεν ήταν απλώς φίλος κάποιου στελέχους του γαλλικού κομμουνιστικού κινήματος το οποίο τον περιέφερε για να καμώνεται πως έχει σχηματιστεί “πιάτσα” γύρω του. Είχε τη δική του πορεία στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Από την υπόθεση Ντρέιφους, αργότερα συνοδοιπόρος του κομμουνιστικού κινήματος, κρατώντας πάντα τις διαφορές του στις διάφορες πολιτικές τακτικές του κομμουνιστικού κινήματος, όπως αυτές εκφράζονταν είτε από τη Σοβιετική Ένωση (π.χ. καταδίκαζε το σύμφωνο Ρίμπεντροπ – Μολότοφ) είτε από άλλα ευρωπαϊκά κράτη λαϊκής δημοκρατίας (π.χ. στήριξε την Ουγγαρία κατά τη δίκη Ράικ). Από νωρίς (με το βιβλίο του “Η προδοσία των διανοουμένων”) τα έβαλε με την κάστα αυτή που από κήρυκες των αξιών περιλάμβανε ως μέλη της προπαγανδιστές ιδιωτικών συμφερόντων και δη φιλοπόλεμων, ρατσιστικών και εθνικιστικών. Ίσως και για αυτό στάλθηκε “στο πυρ το εξώτερον” από την κλίκα των διανοουμένων και δη της “πατριωτικής” αριστεράς. Αλλά αυτό θα πει χειραφετημένος άνθρωπος, αυτό θα πει πραγματικός φίλος – και όχι εκμεταλλευτής ή διασπαστής – κομμουνιστών.

 phototag

Julien Benda: Πατριωτισμός & Ελευθερία

Στην απολογία του ο προδότης Φερντονέ (1) διακήρυξε: «Κατάγομαι από ανθρώπους που γενιές ολόκληρες υπήρξαν στυλοβάτες της Γαλλίας. Μπορεί, λοιπόν, κανείς πολύ εύκολα να σκεφθεί αν η καρδιά μου ανήκει ή όχι στη Γαλλία». Έχουμε εδώ μιαν άποψη που σιωπηρά τη δέχεται σαν αληθινή όλος ο κόσμος: η κληρονομικότητα – το αίμα – είναι ο δημιουργός του πατριωτισμού.

Η άποψη αυτή, κηρύχτηκε στη Γαλλία σ’ όλη της την έκταση από τον Μπαρρές(2), απ’ την εποχή ακόμα της υπόθεσης Ντρέυφους. Για το «στοχαστή» αυτόν, ο άνθρωπος που κατάγεται από γαλλική ράτσα (ας παραδεχτούμε πως υπάρχει γαλλική ράτσα), αγαπάει απ’ αυτόν και μόνο το λόγο το γαλλικό έθνος, νιώθει απ’ αυτόν και μόνο το λόγο ποια είναι τα συμφέροντα του γαλλικού έθνους· όποιος δεν κατάγεται απ’ αυτή τη ράτσα (ο εβραίος, π.χ.), δεν μπορεί, οσηδήποτε καλή θέληση και να’ χει, να νιώσει αυτά τα αισθήματα. (Αυτό το δεύτερο σημείο φάνηκε σαν να θέλει να το ανακαλέσει ο Μπαρρές στο έργο του: Πνευματικές οικογένειες της Γαλλίας). Για να απαντήσουμε σ’ αυτή τη σχολή, (δεν λέω για να την πείσουμε), είναι αρκετό να της θυμίσουμε, πως ηγέτες επιφανείς που πρόδωσαν τη Γαλλία (ο στρατάρχης ντε Μπουρμπόν, ο Μπαζαίν(3), ο Πεταίν), προερχόντουσαν από καθαρότατη γαλλική ράτσα· και πως, αντίθετα, ο Μαζαρίνος και ο Μωρίς ντε Σαξ, που τόσες εξαιρετικές υπηρεσίες πρόσφεραν στη Γαλλία, είχανε ξένο αίμα.

Το συμπέρασμα απ’ όλα τα παραπάνω θα’ ταν τούτο δω: παίρνουμε έναν νεογέννητο άνθρωπο, που μέσα στις φλέβες του τρέχει καθαρότατο γαλλικό αίμα. Τον μεταφέρνουμε στη χώρα των Παταγώνων, όπου μαθαίνει σιγά-σιγά τη γλώσσα τους, αποκτά τα ήθη τους, τις ιδέες τους, πιστεύει πως είναι κι αυτός ένας Παταγώνιος και δεν υποψιάζεται τίποτα για την καταγωγή του. Αν είναι αλήθεια πως η ράτσα καθορίζει τα αισθήματά μας, πρέπει να αρχίσει μια μέρα, στα καλά καθούμενα, χωρίς να του φανερώσει κανείς τίποτα, χωρίς να καταλαβαίνει τι ακριβώς του συμβαίνει, να λατρεύει με μανία τη Γαλλία, να παθαίνεται από ενδιαφέρον για τα συμφέροντά της, να νιώθει για αυτήν αυτό που ονομάζουνε πατριωτική προκατάληψη. Η ιλαρότητα του αναγνώστη απάντησε, νομίζω, κιόλας.

Η πείρα λείπει στην προκειμένη περίπτωση, παρ’ όλο που θα μπορούσε να’ναι και σίγουρα θα ήταν ένας αποφασιστικός παράγοντας για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Μπορώ, ωστόσο, να αποδείξω ακριβώς το αντίθετο. Βρισκόμουνα εδώ και μερικά χρόνια στην Καλιφόρνια και μου παρουσιάσανε μια μέρα μια νεαρή κοπέλα, είκοσι περίπου χρόνων, που’ χε γεννηθεί από γονείς καταγόμενους απ’ την Καλιφόρνια, που την είχαν πάει όμως απ’ τη νηπιακή της ηλικία στη Γαλλία, όπου κι είχε μείνει ως τα δεκάξι της χρόνια. «Λοιπόν», της λέω, «σίγουρα θα’ σαστε ευτυχισμένη, δεσποινίς, που ξανάρθατε στην πατρίδα σας!». «Όχι, κύριε», μου απάντησε με θλίψη, «πατρίδα μου είναι η Γαλλία». Απ’ αυτό προκύπτει, πως αυτό που μας δημιουργεί μέσα μας τα πατριωτικά μας αισθήματα, δεν είναι ούτε το αίμα, ούτε η ράτσα, αλλά η αγωγή.

Λένε: «Τα παιδιά που κατάγονται από γονείς με γαλλικά αισθήματα έχουν σχεδόν πάντα κι αυτά τα ίδια αισθήματα». Μένει να μάθουμε αν αυτά τα αισθήματα τα’χουν εξαιτίας του αίματός τους ή γιατί ζουν μαζί με ανθρώπους που’χουν τέτοια αισθήματα. Πίστευαν για πολύ καιρό, πως τα παιδιά των φθισικών ήταν φθισικά από κληρονομικότητα, ως την ημέρα που, χωρίζοντάς τα από τους γονείς τους, και πιστοποιώντας πως ήταν υγιή, είδαν πως είχαν αποδώσει στη ράτσα ένα αποτέλεσμα που’ χε την πηγή του στο περιβάλλον. Οι φυσιοδίφες έχουν προσέξει ότι τα νεογέννητα μιας ράτσας πτηνών που τραγουδούν ένα ορισμένο τραγούδι, το τραγούδι αυτό παύουν να το τραγουδούν, αν τα πάρουμε και τα αναθρέψουμε μακριά από τους γονείς τους.

julien_benda

Ο Julien Benda στις αρχές του αιώνα

Όταν παραδεχτούμε πως ο πατριωτισμός μας καθορίζεται από τους παιδαγωγούς μας, είμαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε ότι ο πατριωτισμός μας καθορίζεται από κάτι που είναι ολότελα ανεξάρτητο από τη θέλησή μας, από κάτι του οποίου δεν είμαστε κύριοι. Μπορούμε να προχωρήσουμε πιο πολύ ακόμη και να φτάσουμε στη φιλελεύθερη σύλληψη που ζητάει ο δεσμός μας με μια πατρίδα να εξαρτάται από την ατομική μας κρίση, από την ελεύθερη εκλογή που κάνει αυτή η κρίση.

Αυτή η άποψη πολεμήθηκε, φυσικά, από τους ανθρώπους που το πρόγραμμά τους είναι να αγνοούν την ανθρώπινη ελευθερία, πολεμήθηκε με επίμονη μανία από τους Γερμανούς που διακηρύσσανε, στην εποχή του δημοψηφίσματος του Σάαρ, πως οι κάτοικοί του είναι Γερμανοί, εξαιτίας ενός βιολογικού νόμου, ο οποίος αδιαφορεί ολότελα για την ψήφο τους· πολεμήθηκε από τους ίδιους στα 1871, που καλά και σώνει εννοούσαν να αποδώσουν στους Αλσατούς την πατρίδα τους, ενάντια στη θέλησή τους.

Η άποψη αυτή, αντίθετα, είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα της Γαλλίας και ανταποκρίνεται σε μια παράδοση· είναι η άποψη που υποστήριζαν οι εγκυκλοπαιδικοί, όταν διακήρυσσαν, κάτω από τα χειροκροτήματα του Βολταίρου: «Κάθε άνθρωπος είναι λεύτερος να διαλέξει μια πατρίδα»· είναι η άποψη της Επανάστασης, που διατύπωνε τη θέληση – ενσαρκωμένη από τη γιορτή της Φεντερασιόν όπου ένωναν τα χέρια Βάσκοι, Κέλτες, Βαλλόνοι – ν’ ανήκουν οι άνθρωποι σ’ ένα και μόνο έθνος, μια και υιοθετούν όλοι τους ένα κοινό ιδανικό, ανεξάρτητα απ’ οποιεσδήποτε εθνικές τους διαφορές· είναι η άποψη του Ρενάν, που καθορίζει το εθνικό πνεύμα απ’ αυτό το ολότελα πνευματικό γεγονός το οποίο συνίσταται σε μια κοινότητα αναμνήσεων και ελπίδων· είναι η άποψη του Φυστέλ ντε Κουλάνζ (4), (τον οποίον ο ρατσιστής Μπαρρές και η παρέα του έχουνε το θράσος να τον διεκδικούν για δικό τους), που γράφει στη μελέτη του για τον Πολύβιο.

«Ο πατριωτισμός, που δεν πρέπει να τον συγχέουμε με την αγάπη για την πατρική γη, δεν είναι, όπως αυτή, ένα αίσθημα που’χει επιβληθεί από τη φύση σ’ όλες τις γενιές των ανθρώπων, που κατοικούν πάνω στο ίδιο έδαφος. Ο πατριωτισμός είναι ένα συναίσθημα πιο ελεύθερο, πιο ευμετάβλητο, ένα συναίσθημα που, κοντά σ’ όλα τ’ άλλα, υποτάσσεται και σε περισσότερους όρους. Αγαπάει κανείς την πατρίδα του, δηλαδή την πόλη του ή το έθνος του, όταν αισθάνεται τον εαυτό του σφιχτά δεμένο με τα έθιμά τους. Την αγαπάει για την αγωγή που δέχτηκε απ’ αυτήν, για τα καλά παραδείγματα που βρίσκει σ’ αυτήν, για τις αρετές που διδάσκει. Την αγαπάει, τέλος, υπό τον όρο πως θα πεισθεί ότι της χρωστάει την ευτυχία του και την ησυχία που του εξασφαλίζει, την αγαπάει υπό τον όρο πως θα πεισθεί ότι δεν θα μπορούσε να φύγει μακριά της, ότι άξιζε περισσότερο από κάθε άλλη πόλη, ότι οι νόμοι της είναι δικαιότεροι, οι αποφάσεις της πιο θεάρεστες, η δόξα της πιο περίλαμπρη. Ο πατριωτισμός, στην περίπτωση αυτή, είναι κάτι ανάμεικτο από ευγνωμοσύνη, σεβασμό, πίστη και υπερηφάνεια, ο πατριωτισμός, τότε, είναι μια καθαρή ετυμηγορία κρίσης, που βρίσκεται έξω από κάθε ζωώδη συνισταμένη, έξω από κάθε ασυνείδητο».

ibendaj001p1

 Ο Julien Benda προς το τέλος της ζωής του

Μπορούμε να πάμε μακρύτερα ακόμα, στο δρόμο της απελευθέρωσης. Για τη γαλλική επανάσταση, η ιδέα του έθνους ήταν ακόμα άρρηκτα δεμένη με την ιδέα ενός υλικού πράγματος: το έδαφος. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, πως ένας ξένος σαν τον Ανάχαρση Κλοτζ(5), μπορούσε να’ ναι Γάλλος πολίτης: η ιδέα, όμως, του γαλλικού έθνους έμεινε αξεχώριστη από την ιδέα του γαλλικού εδάφους. Για τη ρωσική επανάσταση δεν συμβαίνει τίποτα από όλα αυτά· το ρωσικό έθνος είναι το σύνολο όλων των λαών που ασπάζονται ή θα ασπαστούν το σοβιετικό ιδανικό, ανεξάρτητα από τη χωρική έκταση που κατέχουν πάνω στη γη, ανεξάρτητα από κάθε ιδέα ρωσικού εδάφους, αν και δεν πρόκειται, εννοείται, να αρνηθούμε αυτή την πραγματικότητα. Το έθνος υφίσταται, όσο υφίσταται μια ενότητα ταυτόσημων πνευματικών επιδιώξεων, όσο υφίσταται η ολοκληρωτική πραγμάτωση της ενότητας αυτής. Ας θυμηθούμε ότι οι λαοί που αποφασίζουν να ενωθούν με τη Σοβιετική Ένωση μπορούν και ν’ αποφασίσουν το χωρισμό τους απ’ αυτήν.

Η νίκη των Ρώσων ενάντια στους Γερμανούς είναι η νίκη του λαού που ανυψώθηκε στην ιδανικότερη σύλληψη του έθνους. Αυτοί που εύχονται την ηθική πρόοδο της ανθρωπότητας, δε μπορεί παρά να εξάρουν τη μεγάλη σημασία της νίκης αυτής.

Δημοσιεύτηκε στο μετωπικό περιοδικό του Κομμουνιστικού Κόμματος Γαλλίας για τα καλλιτεχνικά θέματα Les Lettres Françaises, τ. 80, 03/11/1945.

Μετάφραση: Ξενοφών Ι. Καράκαλος

H μετάφραση δημοσιεύτηκε στα «Ελεύθερα Γράμματα, Περιοδικό της ζωντανής σκέψης», τεύχος 42, 1/5/1946, σ.136.

Σημειώσεις

  1. Paul Ferdonnet (1901-1945): ακροδεξιός δημοσιογράφος, προπαγανδιστής των “ιδεών” των Ναζί στο μεσοπόλεμο και “Γιάννης Πρετεντέρης” επί κατοχής. Εκτελέστηκε από το γαλλικό λαό το 1945.
  2. Maurice Barrès (1862-1923):αντισημίτης συγγραφέας και πολιτικός, εμβληματική φυσιογνωμία του γαλλικού εθνικισμού και των απανταχού αντισημιτών-εθνικιστών
  3. François Achille Bazaine (1811-1888): Γάλλος στρατηγός που παρέδωσε την τελευταία γαλλική στρατιά (του Ρήνου, 180.000 ανδρών) στους Πρώσους κατά το γαλλοπρωσικό πόλεμο (1870-1871).
  4. Numa Denis Fustel de Coulanges (1830-1889): επιδραστικός ιστορικός, σχετικοποίησε τη σημασία της φυλής, έδωσε έμφαση στη μακροχρόνια διάσταση και τη διαπαιδαγώγιση από τους θεσμούς
  5. Anacharsis Cloots (Johann Baptist Hermann Maria Baron de Cloots ή Jean Baptiste Baron de Cloots du ValdeGrâce) (1755-1794): Πρώσος ευγενής, συμμετείχε στη Γαλλική Επανάσταση, εκτελέστηκε, ωστόσο, από την Επιτροπή Δημόσιας Ασφάλειας όταν αυτή δίωκε τους Εμπερτιστές.
Advertisements

Tagged: , , , , , , , , , , , , , , ,

One thought on “Julien Benda: Πατριωτισμός & Ελευθερία

  1. Ιωάννης Τζανάκος Οκτώβριος 22, 2015 στο 4:45 μμ Reply

    Εξαιρετικό άρθρο και εξαιρετική η προσπαθειά σας γενικότερα. Παρά τις όποιες διαφωνίες, μια κομμουνιστική όαση στην έρημο του ιντερνετ..

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: