Αράμ Χατσατουριάν: Η έμπνευση και τόλμη στην καλλιτεχνική δημιουργία (+ένα σχόλιο για την αντιμετώπιση της κριτικής & την υπευθυνοποίηση)

Ένα ζήτημα που εξακολουθεί να ταλανίζει το κομμουνιστικό κίνημα είναι αυτό σε σχεση με τα όρια της κριτικής: τα όρια όχι μόνο αναφορικά με το ύφος ή το βάθος της κριτικής, όπου αναζητούνται και τα αίτια μιας κατάστασης, αλλά και τα όρια της δημοσίευσης της κριτικής. Κατά καιρούς, η άσκηση κριτικής φτάνει σε τέτοιο βαθμό να παρεξηγείται, όπου, είτε άθελα, είτε σκόπιμα, κάποιοι πιστεύουν -και επιβάλλουν την άποψη- πως μια κριτική μπορεί να “χύνει νερό στο μύλο της αντίδρασης”. Έτσι, συχνά, παρακάμπτεται το ίδιο το περιεχόμενο της κριτικής και στεκόμαστε είτε στο ποιόν αυτού που άσκησε την κριτική, είτε στο αν επωφελείται κανείς πέρα από εμάς από την ασκηθείσα κριτική. Συνεπώς, δεν στεκόμαστε καθόλου στο ότι η κριτική είναι επωφελής, πρώτα από όλα, για εμάς.

Όμως, υπάρχει και κάτι άλλο. Συχνά, αυτός που ασκεί κριτική και δέχεται επίθεση, ενίοτε, και κάτω από τα πυρά της επίθεσης των υφιστάμενων την κριτική, μπορεί να “αλλαξοπιστήσει” τελείως, αργότερα. Χάνει, ωστόσο, την αξία του η κριτική που είχε ασκήσει με βάση τα τότε πιστεύω του, με βάση τις τότε αρχές του; Ενίοτε, μάλιστα, στο κομμουνιστικό κίνημα, καποιοι ανακαλύπτουν “σύνδεση” μεταξύ της τότε κριτικής που είχε ασκήσει κάποιος και της κατάληξής του. Κάποιες φορές, πράγματι, υπάρχει σύνδεση. Όμως, κάποιες φορές, όχι. Σε κάθε περίπτωση, αυτοί που επιτίθενται σε όποιον άσκησε κριτική, όχι μόνο δεν αξιοποιούν την κριτική που τους είχε ασκηθεί (όπως και να’χει, επωφελής), αλλά και δεν βλέπουν τη σύνδεση μεταξύ της επίθεσής τους και της κατάληξης αυτού που είχε ασκήσει κριτική. Έτσι, δεν βλέπουν ότι, στην πράξη, χαρίζουν ακροατήρια και “στρατιώτες” στον αντίπαλο. Γιατί, λοιπόν, να μην αντιστραφεί το ερώτημα, αν οι ίδιοι δεν είναι οι πραγματικοί προβοκάτορες;

Το παρακάτω κείμενο του μεγάλου σοβιετικού αρμένιου συνθέτη Αράμ Χατσατουριάν δημοσιεύτηκε το Νοέμβρη του 1953 και προκάλεσε διάφορες αντιδράσεις. Κατ’αρχάς, οι αμερικάνοι νόμισαν ότι “βρήκαν λαβράκι” και έτσι σε άρθρο των New York Times ο κριτικός Hyman Howard Taubman μίλησε για “στροφή του Μαλένκοφ στην τέχνη”, ενώ άλλοι δυτικοί μίλησαν για τον τολμηρό “αντιφρονούντα” Χατσατουριάν. Έπειτα, χρησιμοποιήθηκε και από διάφορους δογματικούς (βλ.εδώ), οι οποίοι τσουβάλιασαν την κριτική αυτή μαζί με άλλα φαινόμενα (αστικής παρέκκλισης) που παρατηρούνταν στους κύκλους των καλλιτεχνών που καμία σχέση δεν είχαν με το περιεχόμενο της κριτικής του Χατσατουριάν. Ακολούθως, χρησιμοποιήθηκε και από τους ρεβιζιονιστές, για να ανοίξουν νέους (παλιούς, αστικούς) δρόμους, ουσιαστικά με την υιοθέτηση των αστικών παραμυθιών περί “αντιφρονούντων” και με βάση την απρονοησία των δογματικών που αρνούνταν την ύπαρξη λαθών και έδιναν έτσι επιχειρήματα και κόσμο στο ρεβιζιονισμό.

Όμως, ας σταθούμε στο περιεχόμενο της άποψης του Χατσατουριάν, η οποία σε καμμία περίπτωση δεν αφορά μόνο τους κύκλους των καλλιτεχνών, αλλά είναι ένα βαθιά πολιτικό κείμενο, πολύ χρήσιμο για τους κομμουνιστές και συνολικά την κοινωνία. Ο Χατσατουριάν δεν ζητά “πλήρη” (ανύπαρκτη) ελευθερία στους καλλιτέχνες, την απαλλαγή τους από οποιοδήποτε καθήκον. Αντίθετα, σκοπός του είναι η υπευθυνοποίηση των ίδιων των καλλιτεχνών, όπως ακριβώς οι κομμουνιστές επιδιώκουν τη χειραφέτηση των ανθρώπων (σε επίπεδο κοινωνίας). Ο Χατσατουριάν, πράγματι, θεωρεί πως με βάση την εμπειρία (και όχι με βάση τη φαεινή κάποιου άκαπνου διορισμένου λόγω των καλών του σχέσεων με καποιο “στέλεχος” ή καποιου αστού καθηγητή σε πανεπιστήμιο της Δύσης, όπως συμβαίνει συνήθως στην ελληνική αριστερά), η συγκεκριμένη μορφή διεύθυνσης που συνίστατο στο να ασκείται όχι απλώς έλεγχος από τα μουσικά ιδρύματα, αλλά επέμβαση στο ίδιο το έργο, όχι μόνο δεν συμβάλλει στο να διορθωθεί ο καλλιτέχνης, αλλά αυτή η πρακτική τον απαλλάσσει από την τελική ευθύνη (αφού άλλος είναι που δίνει το τελικό ΟΚ για τη δημοσίευση του έργου του καλλιτέχνη). Ακόμα, ο Χατσατουριάν, δεν αρνείται τη “διεύθυνση” των μουσικών πραγμάτων από το κομμουνιστικό κόμμα ή τους συλλόγους των καλλιτεχνών. Όμως, αν το κόμμα ασχολείται με όλα τα πρακτικά πράγματα, από το α ως το ω, τότε ούτε πραγματική διεύθυνση μπορεί να ασκεί, ούτε μπορεί να συνοψίζει την εμπειρία, να αναπτύσσει, δηλαδή, τη θεωρία (το άλλο μεγάλο καθήκον οποιασδήποτε κομμουνιστικής συλλογικότητας).

Συνεπώς, σε καμμία περίπτωση ο (όποιος) Χατσατουριάν δεν διαφοροποιείται από το μαρξιστικό- λενινιστικό δρόμο και τις αρχές του που αφορούν στο ρόλο ενός κομμουνιστικού κόμματος και στην υπευθυνοποίηση της “βάσης”. Αντίθετα, από αυτόν το δρόμο απομακρύνονται όσοι ταυτίζουν ένα συγκεκριμένο οικοδόμημα, μια μορφή (για το πώς -και όχι για το «αν»- θα διευθύνεται η “βάση”) με τις αρχές. Αυτοί είναι που δημιουργούν ενίοτε ακόμα και αποστάτες και φτιάχνουν “πελατεία” και για τους ρεβιζιονιστές και για τους αστούς, με τη συκοφαντική τους πρακτική να απολυτοποιούν μορφές, να τις ταυτίζουν με τις αρχές και να αρνούνται τον απολογισμό των μορφών. Αυτοί είναι που καθιστούν απεχθή το μαρξισμό-λενινισμό στις πλατιές μάζες για τις οποίες η ζωή, όπως και να’χει, προχωρά και βρίσκει όχι απλώς “νέες”, αλλά τις κατάλληλες μορφές (και με βάση, δυστυχώς, όχι τις αρχές του μαρξισμού-λενινισμού, αφού κανείς δεν υπάρχει -πλην των αστών- για να συνδέσει -όχι να ταυτίσει- μορφή και αρχές). Αυτοί είναι που ταυτίζουν π.χ. το δημοκρατικό συγκεντρωτισμό με το “κάθετο”, όταν αυτό το “κάθετο” αφορά μόνο στη διασφάλιση της τήρησης των αρχών που συνιστούν το δημοκρατικό συγκεντρωτισμό, δηλαδή την εκλογιμότητα, την ελεύθερη συζήτηση (εντός κομμουνιστικής συλλογικότητας), τη συλλογική δουλειά και την προσωποποιημένη ευθύνη, την αυτοκριτική, τη διάχυση της γνώσης και της εμπειρίας. Είναι όμοιοι, δηλαδή, όχι μόνο με τους συκοφάντες του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού αστούς, αλλά και με όλους τους “αμεσοδημοκράτες” που ταυτίζουν το δημοκρατικό συγκεντρωτισμό με το “κάθετο”, ώστε “οριζόντια” και δήθεν “από τα κάτω” να διαιωνίσουν την εξουσία τους με τον πλέον αντιδημοκρατικό τρόπο.

Aram_Khachaturian

Είναι εξαιρετικά προβληματικό, 62 χρόνια μετά από την κριτική του Χατσατουριάν, αλλά και της όλης κριτικής που αναπτύχτηκε τότε, το κομμουνιστικό κίνημα να μην την αφομοιώνει, και να εξακολουθεί να έχει την ίδια στάση έναντι της κριτικής και όσων θίχτηκαν παραπάνω, και με τις ίδιες συνέπειες (δημιουργία αποστατών, χάρισμα κόσμου στο ρεβιζιονισμό, απομάκρυνση του μαρξισμού-λενινισμού από την πραγματικότητα του κόσμου και τον ίδιο τον κόσμο).

Τέλος, δύο ακόμα επισημάνσεις. Πρώτον, το ότι ο Χατσατουριάν καταπιάνεται με αυτό το ζήτημα με βάση τη μουσική, μας βοηθά για να διακρίνουμε και άλλα πράγματα, όπως μεταξύ περιεχομένου, ύφους και μορφής. Δεύτερον, και για όσους ασχολούνται κυρίως με το ιστορικό κουτσομπολιό (αντί να στέκονται στην ουσία), ο Χατσατουριάν δεν αρνείται τη συμβολή του Ζντάνοφ, ενώ δεν αρνείται ούτε την κριτική που έγινε ακόμα και στον Προκόφιεφ.

Αράμ Χατσατουριάν: Η έμπνευση και τόλμη στην καλλιτεχνική δημιουργία (Νοέμβρης 1953)

Η ουσία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού

Α΄

Ποτέ ως τώρα, σε οποιαδήποτε εποχή, η ζωή δεν ήταν τόσο συγκινητικά ωραία, τόσο ενδιαφέρουσα και πλούσια σε γεγονότα παγκόσμιας ιστορικής σημασίας, όσο είναι στην εποχή μας, στην εποχή της οικοδόμησης του κομμουνισμού. Ποτέ οι καλλιτέχνες μας δεν αντιμετώπιζαν τόσο ενδιαφέροντα προβλήματα, ποτέ δεν είχαν τέτοιο μεγαλόπρεπο κοινό από αναγνώστες, θεατές και ακροατές.

Μπορούμε, εμείς οι σοβιετικοί συνθέτες, να ποούμε ότι η τέχνη μας ανταποκρίνεται στις ολοένα αυξανόμενες πνευματικές απαιτήσεις των σοβιετικών ανθρώπων; Ότι τα επιτεύγματά μας είναι ανάλογα με το μεγαλείο των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε; Όχι. Δεν μπορούμε να το πούμε αυτό.

Πρέπει τίμια και θαρραλέα να ομολογήσουμε πως τα επιτεύγματα των σοβιετικών συνθετών στα τελευταία χρόνια απέχουν πολύ από το να είναι ανάλογα με τις μεγάλες απαιτήσεις που προβάλλει ο λαός.

Όπερα, συμφωνία, καντάτα, μαζικό τραγούδι, μουσική κωμωδια, ελαφρά μουσική. Παρά τα αναμφισβήτητα προσόντα που έχουν ορισμένα έργα στα είδη αυτά της μουσικής, δεν καταφέραμε ακόμα να πετύχουμε αναλογία της “προσφοράς” των συνθετών με την τεράστια παλλαϊκή “ζήτηση” που συνεχώς αυξάνει.

   А.Хачатурян с кардиналом Агаджаняном 1963Ο Χατσατουριάν με τη Νίνα Μακάροβα, το 1942

Να δίνουμε πλήρη ικανοποίηση στις διαρκώς αυξανόμενες πνευματικές απαιτήσεις του λαού. Την μεγάλη αυτή απαίτηση, που είναι ένας κρίκος του βασικού νόμου του σοσιαλισμού, την αντιλαμβάνονται λανθασμένα, καμιά φορά, μερικοί ιθύνοντες της μουσικής μας ζωής, με πνεύμα αβασάνιστης προσαρμογής. Μήπως είναι λίγα τα έργα που γράφονται στον τόπο μας υπολογισμένα για ένα “μέσο” γούστο, έργα στα οποία ο συνθέτης παραμερίζει την προσωπιότητά του και καλύπτεται με μια άχρωμη πολυμεταχειρισμένη φρασεολογία; Γιατί το κάνει αυτό; Μα, βλέπετε, είναι βέβαιος ότι ο λαός θα δεχθεί μόνο το “πολύ γνωστό”, το “συνηθισμένο”.

Αυτό μου φέρνει στη μνήμη μια απροσδόκητη αναλογία. Την άποψη αυτή για την τέχνη, τη βλέπω σαν μια προσπάθεια να φορτώσεις στο λαό ένα μεταχειρισμένο αντικείμενο που το απόκτησες στο παλαιοπωλείο. Και να λέμε, μάλιστα, πως από το λαό το πήραμε και στο λαό επιστρέφεται…

Ο λαός όμως δεν δέχεται τα μεταχειρισμένα πράγματα. Ζητά από μας το νέο, στην τέχνη το φρέσκο, το ωραίο, το κομψό και το εμπνευσμένο.

Πόσο συχνά, ιδιαίτερα κατά τα τελευταία χρόνια, δεν έτυχε να ‘μαστε μάρτυρες μιας τέτοιας αντίληψης προσαρμογής! Πόσες φορές δεν έτυχε ν’ ακούσουμε “μνημειώδη” έργα για τα οποία επιστρατεύονταν τεράστια εκτελεστικά μέσα και που δεν ήταν παρά μια κραυγαλέα συνθετική φλυαρία γαρνιρισμένη με ένα σπουδαίο επίκαιρο θέμα που εκφραζόταν κυρίως με τον τίτλο του έργου. Πόσες φορές παραβλέπαμε φανερά ελαττώματα ενός έργου μόνο και μόνο γιατί στο εξώφυλλό του ήταν χαραγμένος ένας τίτλος για την αγάπη προς την πατρίδα, την πάλη για την ειρήνη, την φιλία των λαών που συγκινούν.

Και πόσο λίγο εμβαθύναμε, στις περιπτώσεις αυτές, στην ουσία του έργου, πόσο χλιαρά εξετάζαμε τα μέσα με τα οποία ο συνθέτης προσπαθούσε να εκφράσει την καλή του ιδέα, χωρίς να πολυσυσκοτιζόμαστε για το αν τα “δανεισμένα” αυτά μέσα είναι κατάλληλα για να λύσουν ένα μεγάλο καλλιτεχνικό πρόβλημα.

Η ίδια η ζωή, η ίδια η πείρα της μουσικής μας ζωής έδωσε την πρέπουσα αξία στα έργα του είδους αυτού: είναι αποφασιστικά λησμονημένα.

Σε σχέση με το θέμα που έθιξα εδώ για τη θεληματική ή όχι προσαρμογή, θέλω να μιλήσω και πάνω στο θέμα του νεωτερισμού στην τέχνη που με συγκινεί βαθιά.

Β’ Το καινούργιο στην τέχνη

Όλη η ιστορία του καλλιτεχνικού πολιτισμού επιβεβαιώνει την αμετάβλητη αλήθεια πως μόνο τα έργα τέχνης που βαθιά και τολμηρά δίνουν φαινόμενα της ζωής που πάλλονται από ζωντανή και φλογερή ιδέα, αφήνουν ίχνος στην ψυχή του ανθρώπου.

Με πόση δύναμη της φλογερής πεποίθησής τους, με τι άμετρη τόλμη καταπιάνονταν οι μεγάλοι κλασσικοί του παρελθόντος με τη λύση των καλλιτεχνικών προβλημάτων που πρόβαλλε η ίδια η ζωή! Νεωτεριστές στην τέχνη ήσαν ο Μπαχ, ο Μπετόβεν, ο Γκλίνκα, ο Μουσόργκσκυ, ο Τσαϊκόφσκυ. Τολμηρός νεωτεριστής ήταν ο Μαγιακόφσκυ. Η δύναμη αυτών και πολλών άλλων καλλιτεχνών νεωτεριστών συνίστατο στο ότι αυτοί χάραζαν νέους δρόμους στην τέχνη, υπηρετώντας τον λαό, ξεκινώντας από τις απαιτήσεις της πραγματικότητας της ζωής, υποτασσόμενοι στην υψηλή έμπνευση. Ακριβώς αυτό το είδος του ρεαλιστικού νεωτερισμού διδάσκει το κόμμα μας σε εμάς τους σοβιετικούς καλλιτέχνες.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Το άγαλμα του Χατσατουριάν στο Ερεβάν

Έχω την εντύπωση πως μερικοί από τους ιθύνοντες της μουσικής μας ζωής εσφαλμένα αντιλαμβάνονται το πρόβλημα του νεωτερισμού που είναι τόσο σπουδαίο για την ανάπτυξη μιας πρωτοπόρας τέχνης. Συνδέουν το νεωτερισμό με το κυνήγι της “ιδιόρρυθμης πρωτοτυπίας” που χαρακτηρίζει τα καλλιτεχνικά γούστα των συνθετών – φορμαλιστών του εξωτερικού. Τέτοιου είδους “νεωτερισμός” μάς είναι βαθιά ξένος και θα αγωνιζόμαστε πάντα με αμείωτη ενεργητικότητα εναντίον των φορμαλιστικών ηχοκατασκευών.

Ο νεωτερισμός δεν αποτελεί αυτοτελή σκοπό. Θυμόμαστε καλά τα λόγια του συντρόφυ Α. Α. Ζντάνοφ: “Το νέο πρέπει να είναι καλύτερο από το παλιό, αλλιώς δεν έχει νόημα”. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πόσα λάθη έχουν γίνει στη σοβιετική μουσική κατά την περίοδο που ο φορμαλιστικός νεωτερισμός είχε εξασκήσει τη γοητεία του.

Πρέπει να τείνουμε προς ένα ρεαλιστικό νεωτερισμό που να στηρίζεται στις μεγάλες αραδόσεις της κλασσικής τέχνης.

Ο νεωτερισμός του ρεαλιστή καλλιτέχνη δεν είναι μια τεχνολογική διαδικασία που συνίσταται για να εξευρεθούν κάποιες εκλεπτυσμένες, παράξενες αρμονίες και πρωτάκουστα πολυφωνικά ευρήματα. Πολύ εκτιμώ τα έργα που είναι γραμμένα από τεχνικής απόψεως με εφευρετικότητα και τελειότητα. Όμως η τεχνική και η φόρμα πρέπει να είναι ολοκληρωτικά υποταγμένες στην ιδέα του έργου και στην ομορφιά του περιεχομένου… Δεν αξίζουν τίποτε οποιαδήποτε΄

τεχνικά κόλπα – εάν δεν βοηθάνε να φθάσει στον ακροατή ή η ιδεολογική – αισθητική πρόθεση του συγγραφέα, ούτε πάλι εάν η πρόθεση αυτή είναι κακή. Δεν μπορεί να χωρίζουμε την τεχνοτροπία παό τη ζωντανή μουσική που πρέπει να θίγει τις χορδές της ψυχής του ακροατή, να τον συγκινεί, να του δίνει χαρά.

Υπάρχει η εσφαλμένη “θεωρία” που εξακολουθεί ακόμα να έχει απήχηση, πως στην τέχνη δεν έχει σημασία το τι θα πεις αλλά το πώς θα το πεις. Οι οπαδοί της “θεωρίας” αυτής ενδιαφέρονται όχι για το περιεχόμενο, την ιδέα του μουσικού έργου, αλλά για την τεχνική της σύνθεσης. Ξεχούν ότι είναι χωρίς έννοια και ανώφελη και η τελειότερη τεχνική του συνθέτη εάν το περιεχόμενό της είναι τιποτένιο. Μας αφήνουν ασυγκίνητους έργα γεμάτα πομπώδικη ρητορική αλλά στερημένα από μια βαθιά ιδέα και ένα ζωντανό αίσθημα. Εϊναι αλήθεια πως βρίσκονται και άλλοι “εκτιμητές” αυτού του είδους μουσικής, που μπορούν να ενθουσιάζονται μ’ αυτή την ψεύτικη πολυτέλεια. Ο βασιλιάς όμως μένει γυμνός (σημ.μετ.: ρωσική παροιμία)!

Η τεχνική είναι καλή όταν ο καλλιτέχνης έχει τι να πει στον ακροατή, όταν ο καλλιτέχνης είναι εμπνευσμένος και αφιλοκερδής τραγουδιστής του λαού του, της εποχής του, που μπορεί να την παρουσιάζει αληθινά, ανάγλυφα και φωτεινά.

Σοστακόβιτς & Προκόπιεφ

Παρακολουθώντας τους δρόμους της εξέλιξης της σοβιετικής μουσικής τέχνης δεν μπορεί να μη στραφεί κανείς νοερά προς το έργο των εξαίρετων καλλιτεχνών όπως είναι ο Σεργκέι Προκόφιεφ και ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Τα καλύτερα έργα των συνθετών αυτών με συγκινούν, αναζωογονούν την καλλιτεχνική μου αντίληψη, αναταράσσουν τη συνείδησή μου.

khachaturian makarova soshtakovic

Ο Χατσατουριάν με τη Νίνα Μακάροβα και το Σοστακόβιτς το 1944

Γνωρίζουμε ότι στη μουσική, όπως και σ’ όλες τις καλές τέχνες, αντικαθρεφτίζεται το πνεύμα της εποχής. Τα σημαντικότερα, από άποψη ιδέας, έργα του Προκόφιεφ και του Σοστακόβιτς, με μεγάλη καλλιτεχνική δύναμη δίνουν τα θέματα και τις μορφές της εντατικής, κορεσμένης από επαναστατική ενέργεια πραγματικότητας. Έχω υπ’ όψη μου όχι μόνο τα θέματα ορισμένων έργων, όχι μόνο την προγραμματική απόδοση των σελίδων της ιστορίας μας που μας συγκινούν, γεγονότα και συμβάντα της εποχής μας, αλλά και την ίδια την αίσθηση του ρυθμού της σύγχρονης ζωής μας, τη διάθεση του πνευματικού κόσμου του σοβιετικού ανθρώπου. Δεν έχω πρόθεση να υποχρεώσω κανένα να αισθάνεται όπως αισθάνομαι εγώ. Γνωρίζω ότι θα βρεθούν άνθρωποι που δεν θα είναι σύμφωνοι με εμένα, όμως έτσι ακριβώς δέχομαι τη μουσική του Προκόφιεφ και του Σοστακόβιτς. Ακούω τους χτύπους του σφυγμού της επαναστατικής μας πραγματικότητας ακόμα και στα έργα όπως “Ο Αλέξανδρος Νιέφσκι” που το θέμα του αναφέρεται στο μακρινό παρελθόν του ρώσικου λαού, όπως η βαθιά λυρική 5η Συμφωνία του Σοστακόβιτς.

Πριν από λίγο καιρό, ο σοβιετικός μουσικός πολιτισμός είχε μια βαριά απώλεια. Έφυγε από τη ζωή ο Σ. Προκόφιεφ, εμπνευσμένος σοβιετικός συνθέτης, καλλιτέχνης νεωτεριστής με την καλύτερη σημασία της λέξης. Ο Προκόφιεφ έκανε λάθη στην καλλιτεχνική του πορεία, είχε γοητευθεί από το κυνήγι της ανανέωσης της φόρμας. Η σοβιετική κοινή γνώμη δίκαια τον κατέκρινε για αυτό. Και ο Προκόφιεφ, σαν ένας πραγματικά σοβιετικός καλλιτέχνης, μπορούσε σωστά να δέχεται την κριτική, μπορούσε να αντιλαμβάνεται αυτό που ζητούσε ο λαός και να διορθώνει τα λάθη του. Δημιούργησε όχι λίγα θαυμάσια ρεαλιστικά έργα και δίκαια πρέπει να τον κατατάξουμε στους σημαντικότερους, τους μεγαλύτερους Ρώσους συνθέτες για την καλλιτεχνική δημιουργία των οποίων δίκαια υπερηφανεύεται όλος ο σοβιετικός λαός.

Στα καλύτερά του έργα, ο Προκόφιεφ είναι καλλιτέχνης ρεαλιστής, αγωνίζεται για ανώτερο περιεχόμενο και για τη λαϊκότητα της μουσικής. Ο νεωτερισμός του στα θαυμάσια έργα όπως “Ο Αλέξανδρος Νιέφσκι”, “Ζντράβιτσα”, “Φρουρά της Ειρήνης”, “Ρότσα”, Ρωπούτα”, 7η Συμφωνία, ορισμένες σονάτες και κονσέρτα, είναι πάντα υποταγμένος στα σύγχρονα μεγάλα προβλήματα της δημοκρατικής τέχνης.

Στην υπηρεσία του λαού, στην υπηρεσία της προοδευτικής ανθρωπότητας, να ποια ήταν τα συνθήματα που οδηγούσαν τον Προκόφιεφ, τον σοβιετικό συνθέτη – πατριώτη, όταν δημιουργούσε τα καλύτερά του έργα στις δύο τελευταίες δεκαετίες. Ήταν μεγάλος καλλιτέχνης, τολμηρός μαχητής για μια πρωτοπόρα τέχνη.

Αυτή την τόλμη στη δημιουργία, αυτή την κοχλάζουσα ενέργεια του αγωνιστή για πρωτοπόρα τέχνη δεν την έχουνε πολλοί από εμάς. Θέλω να καλέσω τους συνθέτες μας, τη νεολαία μας να είναι πιο τολμηροί στη δημιουργία τους.

prokofiev_shostakovich_khachaturian

Προκόφιεφ, Σοστακόβιτς, Χατσατουριάν

Το αίσθημα του καινούργιου είναι μια από τις πολυτιμότερες ιδιότητες ενός πραγματικά σοβιετικού καλλιτέχνη. Δεν είναι καθόλου απαραίτητο να εκδηλώνεται μόνο στα έργα μεγάλης φόρμας. Θα μπορούσε να φέρει κανείς παραδείγματα αληθινού νεωτερισμού και στο ύφος του σοβιετικού τραγουδιού, στη δημιουργία νέου τρόπου εκτέλεσης (φωνητικά συγκροτήματα). Ο προσεκτικός μας ακροατής υποστηρίζει πάντα με θέρμη εκείνα τα στοιχεία στη μουσική που περιέχουν τον πολύτιμο αυτό σπόρο του νέου.

Σοσιαλιστικός Ρεαλισμός & Επαναστατικός Ρομαντισμός

Είμαι βαθιά πεπεισμένος πως ο σπόρος της καλλιτεχνικής προόδου δεν είναι δυνατό να περιέχεται σε έργα στερημένα από μια ζωντανή ιδέα που να ζητά κάτι, σε έργα εξωτερικά λεία και καλοχτενισμένα χυμένα με τέτοιο τρόπο που είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις το ένα από το άλλο. Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός δεν ανέχεται τέτοιου είδους τοποθέτηση της δημιουργίας στην τέχνη. Προϋποθέτει ελευθερία ανάπτυξης στις πολύμορφες και φωτεινές δημιουργικές ατομικότητες. Τα περίφημα λόγια του Μαγιακόφσκυ “περισσότερους ποιητές, καλούς και διάφορους” μπορεί να ειπωθούν και για τη σοβιετική μουσική δημιουργία.

Μιλώντας για τη σύγχρονη μουσική δημιουργία δεν πρέπει να ξεχνάμε τον επαναστατικό ρομαντισμό που είναι ένα από τα βασικά στοιχεία στο στυλ του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Δεν είναι δυνατό να φαντασθεί κανείς ένα έργο γεμάτο από πάθος επαναστατικού ρομαντισμού, εμπνευσμένο από τη θερμή αγάπη προς την Πατρίδα, προς τον άνθρωπο της σοσιαλιστικής μας πραγματικότητας και να είναι γραμμένο δίχως δημουργική ορμή, προσέχοντας “μην παραπατήσεις”. Και μήπως λίγες φορές παρουσιάζονται έργα όπου εξωτερικά όλα φαίνονται εντάξει; Το πρόγραμμα καλό, τα θέματα με λαϊκό χαρακτήρα, οι αρμονίες καλές, η ενορχήστρωση φτιαγμένη με γνώση της δουλειάς, η καλλιτεχνική του αξία όμως μηδέν, γιατί το έργο στερείται δημιουργικής τόλμης και έμπνευσης. Ένα τέτοιο έργο, πολλές φορές “εκτιμάται καλώς” στην Ένωση Μουσουργών, στη διεύθυνση Καλών Τεχνών, στο ραδιόφωνο. Ο ακροατής, όμως, μένει αδιάφορος, γιατί η προγραμματική ιδέα σε παρόμοια έργα εκφράζεται επιφανειακά, η μουσική με χαρακτήρα “επικής εξαγγελίας” δεν αφήνει κανένα ίχνος στη μνήμη ακόμα και του πιο καλοπροαίρετου ακροατή. Και πρέπει να πούμε πως εμείς, οι σοβιετικοί συνθέτες, έχουμε το πιο καλοπροαίρετο ακροατήριο στον κόσμο. Αυτό είναι το ευτύχημα για εμάς. Όμως γι’ αυτό φέρουμε και μεγάλη ευθύνη.

Περί εμπιστοσύνης & δημιουργικής ευθύνης

Πιστεύω πως έφτασε η ώρα να αναθεωρηθεί το καθιερωμένο σύστημα της κηδεμονίας των ιδρυμάτων πάνω στους συνθέτες. Θα πω μάλιστα πως πρέπει αποφασιστικά να απορρίψουμε την κακή πείρα της επέμβασης των ανθρωπων των μουσικών μας ιδρυμάτων στη δημιουργική εργασία των συνθετών. Το πρόβλημα της δημιουργίας δεν μπορεί να λυθεί με γραφειοκρατικό τρόπο. Ο καλλιτέχνης πρέπει να βρει την ορθή δημιουργική λύση των ζητημάτων της μουσικής τέχνης στο φως των μεγάλων προβλημάτων της ζωής που μας έθεσε το Κόμμα. Γι’ αυτό και είναι σοβιετικός καλλιτέχνης.

maxresdefault

Το λογικό καταμερισμό και την φροντισμένη διεύθυνση της μουσικής ζωής της χώρας δεν πρέπει να την υποκαθιστούν η επέμβαση στην εργασία της σύνθεσης ή της εκτέλεσης. Ούτε να επιβάλλονται στους συνθέτες τα γούστα των ανθρώπων των μουσικών οργανώσεων που βρίσκονται έξω από τη δημιουργία, φαντάζονται όμως τον εαυτό τους “πάνω” από τη δημιουργία. Οι σοβιετικοί συνθέτες πρέπει να νιώσουν καλά τη μεγάλη ευθύνη που έχουν απέναντι στο λαό σαν πολίτες. Περισσότερη εμπιστοσύνη στον καλλιτέχνη και αυτός με μεγαλύτερη συναίσθηση της ευθύνης και πιο ελεύθερα θα καταπιάνεται με τα σύγχρονα προβλήματα της δημιουργίας για να τα λύσει.

Για την ποιότητα της όπερας της συμφωνίας, των τραγουδιών, πρέπει να δίνουν λόγο πρώτα απ’ όλα οι ίδιοι οι συνθέτες και όχι οι σύμβουλοι και οι εκδότες, διοικητές και διευθυντές των θεάτρων. Και όμως, με το “σύστημα της κηδεμονίας” που υπάρχει, ο συνθέτης “απαλλάσσεται” από την ευθύνη. Εάν π.χ. ο συνθέτης δώσει σε κάποιο μουσικό ίδρυμα ένα τραγούδι του, ο καθένας θα θεωρήσει υποχρέωσή του να του δώσει κάποια “συμβουλή”, να του υποδείξει κάποια απαραίτητη αλλαγή στη μελωδική ή στη ρυθμική μορφή. Με λίγα λόγια, του δίνουν “οδηγίες και υποδείξεις” για το ξαναφτιάξιμο του τραγουδιού. Κι όσο κι αν φαίνεται περίεργο, μερικοί συνθέτες δέχονται εύκολα όλες τις αλλαγές και απαρνούμενοι ό,τι αρχικά σκέφτηκαν και ένιωσαν, καμιά φορά κι αυτήν ακόμα την ιδέα του τραγουδιού που με κόπο διαμόρφωσαν, τη χτενίζουν με τον τρόπο που χτενίζει ο κουρέας την περούκα.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με την όπερα. Γι’ αυτό το ζήτημα πολλά έχουν ειπωθεί και πολλά έχουν γραφεί. Δεν έχω πρόθεση να τα επαναλάβω. Πιστεύω πως μια τέτοια μέθοδος δεν μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία κλασικής σοβιετικής όπερας. Δε χρειάζεται κηδεμονία! Ας αφήσουμε το συνθέτη και το λιμπρετίστα μόνοι τους, με προσωπική τους ευθύνη, απαιτητικοί απέναντι στον ίδιο τον εαυτό τους, να εργαστούν πάνω στο δοσμένο έργο. Ας δοκιμάσουμε να εμπιστευθούμε τη δημιουργία της όπερας (μα και άλλων έργων) στους καλύτερούς μας συνθέτες, δραματουργούς – λιμπρετίστες και στα θέατρα, απαλλάσσοντας αυτούς από τη φτηνή κηδεμονία των ανθρώπων των μουσικών μας ιδρυμάτων.

Αυστηρή κριτική & ανοιχτές συζητήσεις

Βέβαια, δεν θέλω να γίνει καμμία παρερμηνεία πως είμαι, δήθεν, εναντίον της κριτικής, εναντίον των αοιχτών συζητήσεων των καλλιτεχνικών ζητημάτων με τους συναδέλφους, εναντίον της απαραίτητηας βοήθειας των εκδοτών και των συμβούλων. Αντίθετα, θεωρώ απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχή ανάπτυξη της μουσικής δημιουργίας την συνεργασία με τους συναδέλφους στη δουλειά και την αυστηρή κριτική.

15 Jan 1968 --- Original caption: Close ups, Soviet Composer Aram Khachaterian chats with members for the press on arrival here January 15th. The 64 year old composer is here to make his U.S. debut as a conductor and will tour the United States for six weeks. His wife, nine United, is sitting behind him. --- Image by © Bettmann/CORBISΟ Χατσατουριάν το 1968 σε περιοδεία στις ΗΠΑ, συνοδευόμενος από τη σύζυγό του, Νίνα

Η Ένωση Μουσουργών πρέπει οπωσδήποτε να πραγματοποιεί τις ανοιχτές συζητήσεις πάνω στα νέα έργα. Ας ακούγεται η οξύτερη, προσωπική, δυσάρεστη κριτική. Ας δίνουν οι κριτικοί τις συμβουλές τους και στους αρχάριους και στους ώριμους συνθέτες. Όμως, όλα αυτά ας μην έχουν χαρακτήρα “εντολής” και ας μην ασχολούνται με ψευτοκηδεμονία των συνθετών τα μουσικά μας ιδρύματα, απαλλάσσοντας τον εαυτό τους από την ευθύνη για τη λύση των προβλημάτων της δημιουργίας. Η Ένωση Μουσουργών δεν πρέπει να δέχεται το ρόλο ως αλάνθαστου κριτή, των μουσικών μας ιδρυμάτων. Η συζήτηση για οποιοδήποτε έργο στους κόλπους της Ένωσης Μουσουργών πρέπει να έχει χαρακτήρα ελεύθερης ανταλλαγής γνωμών, να είναι μια πραγματικά γόνιμη συζήτηση.

Μια τέτοια συζήτηση θα βοηθήσει πολύ το συνθέτη και θα δείξει σε ποια κατεύθυνση αναπτύσσεται η τέχνη του. Στη συζήτηση αυτή στην Ένωση Μουσουργών μπορεί να διαπιστωθούν τα προσόντα και ενός έργου που να μην είναι τέλειο, που μπορεί όμως να έχει ιδιαίτερη σημασία για την ανάπτυξη του ταλέντου ενός συνθέτη.

Από τη συζήτηση γεννιέται η αλήθεια. Πρέπει να έχει κανείς περισσότερη τόλμη και να είναι πιο αποφασιστικός όταν υπερασπίζεται μια προσωπική του άποψη που στηρίζεται βέβαια σε μια αρχή. Είναι απολύτως δυνατό, π.χ. ένα έργο που κρίθηκε αρνητικά στις ανοιχτές συζητήσεις της Ένωσης Μουσουργών να μπορεί να τυπωθεί ή να εκτελεστεί. Η ίδια η ζωή θα επανορθώσει την αρχική εκτίμηση, εάν αυτή ή ήταν λανθασμένη ή μονόπλευρη, τέτοια που παράβλεψε τα δεδομένα της μουσικής πείρας. Όπως είναι γνωστό, η σοβιετική μουσική γνωρίζει αρκετά τέτοια παραδείγματα.

Δ’ Για το εθνικό στοιχείο στη μουσική τέχνη

Πάνω στο θέμα αυτό αρκετά έχουν ειπωθεί και αρκετά έχουν γραφτεί ως τώρα. Κι όμως, έχω τη γνώμη πως το ζήτημα δεν έχει ξεκαθαριστεί εντελώς. Μερικοί σύντροφοι έχουν εσφαλμένη αντίληψη για το εθνικό στοιχείο στη μουσική. Στενεύουν πολύ την έννοια αυτή, συνοψίζοντας το όλο ζήτημα μονάχα στην τονική συγκρότηση της μελωδίας. Θεωρούν δε πηγή εθνικού χρώματος μόνο το λαϊκό τραγούδι, που χρησιμοποιείται εμφαντικά. Βεβαίως, το λαϊκό τραγούδι είναι πλουσιότατη πηγή για σύνθεση. Βεβαίως και μια μελωδία με τονική συγκρότηση λαϊκού τραγουδιού είναι η σπουδαιότερη ένδειξη εθνικού χαρακτήρα στη μουσική. Η σπουδαιότερη, όχι όμως και η μοναδική.

capitolio roma 1951

Ο Χατσατουριάν στη Ρώμη το 1951

Η έννοια του εθνικού στη μουσική είναι πολύπλευρη. Κοντά στο μελωδικό χαρακτήρα υπάρχει και ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο αποδίδει μουσικά τις ιδέες του ένας λαός, οι χορευτικοί του ρυθμοί, η ηχητική ιδιομορφία των μουσικών του οργάνων, ο τρόπος με τον οποίο ένας λαός εκφράζει μουσικά τα αισθήματά του (ο Ρώσος εκφράζει μουσικά τη χαρά του διαφορετικά από τον Γεωργιανό. Ο Γαλλος εκφράζει τη νοσταλγί για το πατρικό του σπίτι διαφορετικά από το νέγρο π.χ.).

Πολλές φορές, ακούμε μουσικά έργα με βαθιά εθνικό χαρακτήρα και ύφος, στα οποία όμως δεν συναντούμε τον τόνο του λαϊκού τραγουδιού. Μπορεί κανείς να αναφέρει πολλά παραδείγματα από τη ρώσικη κλασική μουσική που πειστικά επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή. Ας πούμε η 6η Συμφωνία του Τσαϊκόφσκυ, είτε το 2ο Κονσέρτο το Ραχμάνινοφ. Είναι δυνατό να αμφιβάλει κανείς για την εθνικότητα των έργων αυτών, που το καθένα, με το δικό του τρόπο, εκφράζει τον ρωσικό εθνικό του χαρακτήρα, την ψυχοσύνθεση του Ρώσου;

Και αντίθετα, μπορεί κανείς να αναφέρει πολλά έργα με επεξεργασία λαϊκών τραγουδιών, στολισμένα με όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του λαϊκού τραγουδιού που όμως δεν έχουν αληθινά εθνικό χαρακτήρα, που δεν εκφράζουν το λαϊκό πνεύμα της ζωής και του πολιτισμού. Συχνά κάνουν την εμφάνισή τους μαζικά τραγούδια με αξιώσεις λαϊκών αγροτικών τραγουδιών. Τα στοιχεία όμως που θέλουν να δώσουν εθνικό χαρακτήρα στα τραγούδια αυτά έχουν καθαρά επιφανειακό, εξωτερικό χαρακτήρα. Δεν είναι παράδοξο ότι τα τραγούδια του είδους αυτού δεν “πιάνουν”, αφήνουν το λαό αδιάφορο, δεν θίγουν τις χορδές της ψυχής του.

Με το πρόβλημα του εθνικού στυλ στη μουσική πρέπει να καταπιάνεται κανείς πλατύτερα, χωρίς δεσμευτικούς περιορισμούς, σοφίσματα και ταλμουδισμούς.

Aram Khachaturian and his wife Nina visiting Ernest Hemingway in Cuba, 1960.Ο Χατσατουριάν με τη σύζυγό του, Νίνα, το 1960 στην Κούβα με το Χέμινγουεϊ

Μπορούμε να πούμε και στην περίπτωση αυτή: περισσότερα τραγούδια, καλά και διάφορα. Κι αυτό σημαίνει: περισσότερη τόλμη στη δημιουργία. Το τραγούδι πρέπει να έχει ειλικρίνεια και έμπνευση, πρέπει να είναι λαϊκό ως προς το ιδεολογικό του περιεχόμενο, πρέπει αληθινά να εκφράζει τις ιδέες και τα αισθήματα του πρωτοπόρου σοβιετικού ανθρώπου. Η μελωδία του πρέπει να έχει χτυπητά χρώματα, φρεσκάδα και γοητεία. Ο εθνικός χαρακτήρας του δεν πρέπει να συνίσταται σε επιφανειακούς συνδυασμούς πάνω στους καθιερωμένους τρόπους του λαϊκού τραγουδιού. Μπορεί κανείς να φανταστεί ένα θαυμάσιο τραγούδι, εθνικό στο ύφος του, αλλά και δίχως τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της φόρμας του λαϊκού τραγουδιού.

Το στένεμα της έννοιας του εθνικού στη μουσική φτωχαίνει την τέχνη μας, περιορίζει τα εθνικά όρια στην τέχνη και οδηγεί σε επικίνδυνες εθνικιστικές παρεκκλίσεις. Αυτό εκδηλώνεται με την πολύ λανθασμένη προσπάθεια που κάνουν μερικοί ιθύνοντες της μουσικής ζωής των σοβιετικών δημοκρατιών για να δημιουργήσουν τεχνητούς φραγμούς ανάμεσα στους μουσικούς πολιτισμούς των αδελφών σοσιαλιστικών εθνών… Μήπως είναι ανάγκη να υπενθυμίσουμε πόσο είναι απαραίτητη η καρποφόρα αλληλεπίδραση των εθνικών καλλιτεχνικών πολιτισμών, η επαφή στη δημιουργική εργασία ανάμεσα στους συνθέτες των διαφόρων λαών;

Ζωντανή ιδέα σε καλλιτεχνική μορφή

Θέλω να πω ακόμα λίγα λόγια για την ικανότητα του συνθέτη. Γι’ αυτό το σπουδαιότατο πρόβλημα είχε αφιερωθεί ένα περιεκτικό, με ορθές απόψεις, άρθρο του Ντμίτρι Καμπαλέφσκυ. Συμφωνά απόλυτα με τον ορισμό του: “Η ικανότητα του καλλιτέχνη είναι να μπορεί να ενσαρκώνει μια ζωντανή αληθινή, ιδεολογικά σημαντική ιδέα σε μια τέλεια καλλιτεχνική φόρμα”. Για μια τέτοια τέχνη εμείς οι σοβιετικοί συνθέτες πρέπει να αγωνιζόμαστε και να εντείνουμε τον αγώνα μας. Γι’ αυτό πρώτα απ’ όλα είναι ανάγκη να ανεβάσουμε τα καλλιτεχνικά κριτήρια και τις απαιτήσεις έναντι του ίδιου του εαυτού μας.

09

Η απαιτητική κριτική και η ικανότητα στην τέχνη είναι δύο έννοιες αλληλένδετες. Όσο πιο απαιτητικοί θα είμαστε έναντι του εαυτού μας, τόσο θα ανεβαίνει το επίπεδο της ικανότητάς μας στην τέχνη. Ανεβάζοντας το επίπεδο της ικανότητάς μας στην τέχνη, θα προβάλλουμε όλο και νέες απαιτήσεις έναντι του εαυτού μας. Συνεχίζοντας την υψηλή ρεαλιστική κληρονομιά των κλασικών, κατακτώντας και αναπτύσσοντας την πλούσια δημιουργική τους πείρα, πρέπει να θυμόμαστε πάντα το αιωνίως ανικανοποίητο αίσθημα, την απαιτητική και αδιάλλακτη αυτοκριτική που κρατούσε διαρκώς σε ανησυχία την καλλιτεχνική τους συνείδηση και που τους ανάγκαζε να βαδίζουν πάντα εμπρός, χωρίς να σταματάνε στα σημεία που κατακτήσανε.

Θαυμάσιο παράδειγμα καλλιτέχνη δημιουργού που είχε πάντοτε αξιώσεις απ’ τα έργα του, μας έδωσε ο Ν. Μιασκόφσκυ, εξαιρετικός συνθέτης, ένας από τους θεμελιωτές της σοβιετικής συμφωνικής μουσικής. Ήταν ένας αληθινός τεχνίτης της μουσικής με την καλλύτερη έννοια αυτής της λέξης. Δυστυχώς, μεταξύ μας υπάρχουν ακόμα όχι λίγοι ικανοποιημένοι από τον εαυτό τους άνθρωποι που προτιμούν να προβάλλουν αξιώσεις όχι στον εαυτό τους, αλλά στους άλλους: προς την Ένωση Μουσουργών, την Οικονομική Υπηρεσία, τον Μουσικό Εκδοτικό Οργανισμό, την Κριτική κ.α. Είναι έτοιμοι να κατηγορήσουν για την αποτυχία τους οποιονδήποτε άλλος εκτός από τον εαυτό τους. Υπάρχει, λοιπόν, λόγος να πούμε πως παρόμοια “απαιτητικότης” όχι μόνο δε βοηθά, μα εμποδίζει την ανάπτυξη του μουσικού μας πολιτισμού;

Η ανανέωση του στυλ του σοσιαλιστικού ρεαλισμού

Στα τελευταία χρόνια, στην Ένωση Μουσουργών πραγματοποήθηκαν αρκετές ανοιχτές συζητήσεις με ενδιαφέρον. Αρκετά άρθρα γραμμένα με γνώση και περιεχόμενο, πάνω στα προβλήματα της καλλιτεχνικής δημιουργίας δημοσιεύτηκαν στις σελίδες του περιοδικού μας. Κι όμως, έχω την εντύπωση πως η κριτική μας σκέψη εξακολουθεί να παρακάμπτει τα οξύτερα, τα πιο ζωντανά σύγχρονα προβλήματα και μόνο επιφανειακά αναφέρεται στη μουσική ζωή της χώρας μας. Είναι πολύ καλό το ότι οι μουσικολόγοι μας καλλιεργούν βαθιά ορισμένα θεωρητικά προβλήματα, ότι συζητούν πάνω στα ζητήματα της υπόθεσης των έργων, της λαϊκότητας, της τονικής συγκρότησης της μελωδίας κ.α. Δεν έτυχε όμως, σχεδόν ποτέ, να διαβάσω άρθρα αφιερωμένα στο πρόβλημα του στυλ και της κατεύθυνσης που έχει η έρευνα στην καλλιτεχνική μας δημιουργία.

Στηριζόμαστε γερά στις θέσεις του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και της λαϊκότητας. Δεν έχουμε και ούτε μπορεί να έχουμε αμφιβολίες και συζητήσεις για το ιδεολογικό περιεχόμενο της σοβιετικής μουσικής. Όλα είναι ξεκάθαρα. Όμως, και το στυλ του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, δεν αναπτύσσεται; Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι η καλλιτεχνική δημιουργία των σοβιετικών συνθετών δεν θα αναπτύσσεται από την άποψη του στυλ; Ότι τα νέα προβλήματα της ζωής που προβάλλει η σοσιαλιστική πραγματικότητα, η πορεία μας προς τον κομμουνισμό, δεν θα προκαλέσουν αναζητήσεις για νέες καλλιτεχνικές φόρμες ανάλογες με το συνεχώς ανανεούμενο περιεχόμενο; Πώς, σε ποια κατεύθυνση, υπερνικώντας ποιες δυσκολίες πρέπει να αναπτύσσεται η σοσιαλιστική μας τέχνη; Να τα ερωτήματα στα οποία οι θεωρητικοί μας πρέπει να προσπαθούν να βρούνε σωστές, βαθιά μελετημένες απαντήσεις.

Αναλύοντας τα διάφορα προβλήματα της σύγχρονης μουσικής τέχνης και τα έργα των σοβιετικών συνθετών, οι κριτικοί μας πρέπει να γενικεύουν, να συνδυάζουν τις παρατηρήσεις τους και με θάρρος να καλούν τους συνθέτες στην έρευνα για κάτι νέο.

Ο σοβιετικός μουσικοκριτικός πρέπει να έχει την ίδια φλόγα και πάθος για την ιδέα του όπως και ο συνθέτης. Η δημιουργική τόλμη πρέπει να διαπερνά όλη του τη δράση.

Aram_Khachaturian,_Pic,_17

Καλλιεργώντας τα υψηλά αισθητικά προβλήματα, ο κριτικός δεν πρέπει να ξεχνά τους τρόπους με τους οποίους εκφράζεται μουσικά ο λαός μας.

Τι τραγουδά ο λαός μας; Τι θέλει ν’ ακούει, να τραγουδά και να χορεύει η νεολαία; Τι της προσφέρουν οι οργανισμοί που είναι αρμόδιοι για τη μαζική μουσική; Η μουσική, όπως πολύ καλά γνωρίζουμε, είναι ένα από τα ισχυρά μέσα για την κομμουνιστική διαπαιδαγώγηση της μάζας. Δεν γνωρίζουμε όμως καλά πως αυτό πραγματοποιείται πρακτικά, στην καθημερινή πείρα.

Η οικογένεια των σοβιετικών συνθετών αριθμεί πολλά, πρώτης τάξεως ταλέντα. Κοντά στους εξέχοντες Ρώσους συνθέτες που καλλιεργούν όλα τα είδη της μουσικής τέχνης, στις αδελφές σοβιετικές δημοκρατίες αναπτύχθηκαν αρκετοί συνθέτες με ταλέντο που καλλιεργούν τις πλούσιες εθνικές παραδόσεις των αδελφών λαών.

Στην οικοδόμηση της σοβιετικής μουσικής πήραν μέρος μεγάλοι καλλιτέχνες σαν τον Μιχαήλ Ιππολίτωφ- Ιβάνοφ, Νικολάι Μιασκόφσκι, Σεργκέι Προκόφιεφ, Ανατόλι Αλεξανδρώφ, Ζακαρία Παλιασβίλι, Αλεξάντρ Σπεντιάρωφ, Ουζεγίρ Χατζιμπέγιοφ, Βίκτορ Κοσένκο. Καρποφόρα εξακολουθούν να εργάζονται οι πρεσβύτεροι τεχνίτες της σοβιετικής μουσικής Ρέινγκολντ Γκλιέρ, Σεργκέι Βασιλένκο, Γιούρι Σαπόριν, Λεβ Ρεβούτσκυ. Μεγάλες είναι οι υπηρεσίες που πρόσφεραν στην τέχνη της πατρίδας τους οι Ντμίτρι Σοστακόβιτς, Ντμίτρι Καμπαλέφσκυ, Τιχόν Χρεννίκωφ, Βασίλι Σολοβιόφ – Σεντόι, Βάνο Μουραντέλι, Ανατόλι Νόβικωφ, Γκεόργκι Σβιρίντωφ, Βησσαρίων Σεμπαλίν, Iσαάκ Ντουναγιέφσκυ, Καρά Καράγιεφ, Εύγκεν Καππ, Γκουστάβ Ερνεσάξ, Σάλβα Μσβελίντζε, Αντρέα Μπαλαντσιβάντζε, Άντολφς Σκουλτε, Γκριγκόρ Εγκιαζαριάν και πολλοί άλλοι. Οι συνθέτες της γενιάς αυτής τίμια φέρουν τη σημαία της ρεαλιστικής τέχνης. Με επιτυχία εργάζονται και οι αντιπρόσωποι της νεότερης γενιάς Μπαρίς Τσαϊκόφσκυ, Β. Τσιστιάκοφ, Όταρ Τακτακισβίλι, Άρνο Μπαμπατζανιάν, Αλεξάντερ Αρουτιουνιάν, Σουλχάν Τσιντσάντζε και αρκετά άλλα ταλέντα που υπόσχονται πολλά.

Κανείς δε θα μπορέσε να μειώσει τη σημασία που έχουν οι μεγάλες επιτυχίες της σοβιετικής μουσικής στη δοξασμένη 36χρονη πορεία της. Παρ’ όλα αυτά, δεν μπορούμε να επαναπαυθούμε στις επιτυχίες μας αυτές. Κάθε καινούργια μέρα της ζωής της πατρίδας μας προβάλλει νέα και νέα προβλήματα στους σοβιετικούς καλλιτέχνες. Και τα προβλήματα αυτά μπορούν να λυθούν με βάση τα προοδευτικά θέματα και την ανώτερη, εμπνευσμένη τέχνη. Εάν θέλουμε την ανάπτυξη και την τελειοποίηση της σοβιετικής μουσικής, πρέπει να καλλιεργούμε και να τελειοποιούμε τη λαϊκή και την κλασική παράδοση στην τέχνη, να συλλαμβάνουμε προσεκτικά τον παλμό και τις απαιτήσεις της μεγάλης μας εποχής και κοντά σ’ αυτά, να μην ξεχνάμε ποτέ πως η ανάπτυξη προϋποθέτει κίνηση προς τα εμπρός και πάντα προς τα εμπρός.

7_khachatryan

Το Κομμουνιστικό Κόμμα και η Σοβιετική Κυβέρνηση δημιούργσαν όλες τις προϋποθέσεις για την επιτυχή ανάπτυξη της τέχνης της Πατρίδας μας. Η πορεία μας φωτίζεται από τη μεγάλη διδασκαλία του Μαρξισμού – Λενινισμού, νιώθουμε πάντα τις φροντίδες και τη βοήθεια της Κεντρικής Επιτροπής του Κόμματος που μας καλεί για μια εμπνευσμένη και φωτεινή σύγχρονη τέχνη.

Το καθήκον μας μπροστά στο λαό, μπροστά στο Κόμμα είναι να δικαιολογήσουμε τη μεγάλη εμπιστοσύνη, να απαντήσουμε με όλο και νέα έργα που να υμνούν τον ηρωισμό των ημερών μας, να δοξάζουν την Πατρίδα, να επιβεβαιώνουν την ιδέα του κομμουνισμού. Τα έργα αυτά πρέπει να είναι θαυμάσια στη φόρμα τους και μέσα σ’ αυτό πρέπει να πάλλει το πνεύμα μιας νέας πρωτοπόρας τέχνης. Πρέπει να είναι γραμμένα με θάρρος, με τόλμη. Να υπάρχει μέσα τους το στοιχείο της ανησυχίας και της ταραχής και όχι η ησυχία και το πνεύμα πως όλα παν καλά, όλα είναι μέλι-γάλα.

Περιοδικό: Σοβιετική Μουσική, τεύχος Νοέμβρη 1953.

Η μετάφραση πάρθηκε από την “Αυγή”, το όργανο της ΕΔΑ, όπου δημοσιεύτηκε σε 4 φύλλα, αυτά της 31/01/1954, τ.399, σ.2, της 02/02/1954, τ.400, σ.2, της 03/02/1954, τ.401, σ.2 και της 04/02/1954, τ.402, σ.2.

Advertisements

Tagged: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: