Ο διόλου επαναστατημένος άνθρωπος Αλμπέρ Καμύ στη μετεμφυλιακή Αθήνα (1955)

Σαν σήμερα, το 1960 σκοτώνεται σε τροχαίο ο Αλμπέρ Καμύ. Για το πλούσιο βιογραφικό του σε μια τόσο σύντομη ζωή μπορεί να δει κανείς στο τέλος της δημοσίευσης. Η συγγραφική του δεινότητα έχει δημιουργήσει αρκετούς – ενίοτε φανατικούς – οπαδούς, ακόμα και σε ανθρώπους που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί, οι οποίοι ισχυρίζονται μάλιστα πως “ο Καμύ τούς έκανε αριστερούς” (έστω και αριστερούς τύπου ΣΥΝ). Αρκεί, ωστόσο, η ικανότητα καποιου στον τρόπο γραφής, δηλαδή, στην επιφάνεια, στη μορφή, να καθορίζει την αποτίμηση του έργου καποιου; Δεν πρέπει να στεκόμαστε στο περιεχόμενο, αλλά και στην εποχή όπου έγραψε ή έκανε κάτι καποιος, ή και στην όλη πορεία που προηγήθηκε πριν από αυτό; Δεν πρέπει, επίσης, να τον κρίνουμε με βάση τα ιδιαίτερα καθήκοντα που έχει κάποιος σε έναν τομέα με βάση τη σημασία που έχει αυτός ο τομέας, ή ακόμα καλύτερα, να κρίνουμε τον άνθρωπο με βάση τις δυνατότητες που έχει;

Σε όλα αυτά, ο Καμύ δεν τα πήγε καλά. Το περιεχόμενο του έργου του; Η άσχημη πλευρά της ζωής, η παρακμή, ή ένας “επαναστατημένος” ανθρωπάκος, που φοβάται την εποχή του, αντί να επιδιώκει να τεθεί μπροστάρης σε αυτή. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά τον ορισμό της ελευθερίας, η “ουδετερότητά” του ακυρώνεται, αφού πρακτικά αντιπαραθέτει το σύνολο στο άτομο, και δεδομένου ότι όλα αυτά γράφονται εν μέσω της πρώτης δεκαετίας του ψυχρού πολέμου, όπου τέτοια ουδετερότητα ήταν μια εκδοχή της δυτικής ψυχροπολεμικής αντικομμουνιστικής- αντιφιλελεύθερης προπαγάνδας. Δεν είναι τυχαίο ότι προοδευτικοί άνθρωποι, όπως ο Σαρτρ, με μεγαλύτερο ανεξάρτητο πνεύμα από αυτόν, καταλάβαιναν ότι δεν υπήρχε τέτοιου είδους ουδετερότητα και “έκοβαν” τη φιλία τους με τον Καμύ. Αντίθετα, ο Καμύ επέλεξε, παρά την καταγωγή του και την αγωνιστική δράση του στη διάρκεια του πολέμου, να προσχωρήσει στο μέτωπο των αστών και των ιμπεριαλιστών. Να φτάνει να καταδικάζει τον αγώνα των Αλγερινών για ανεξαρτησία όταν έλεγε ότι “καταδικάζει τις σφαγές στο Αλγέρι όσο και τα γεγονότα στη Βουδαπέστη”, αλλά και την ανεξαρτησία των μικρών κρατών γενικά. Όσον αφορά το τελευταίο, όπως και για την ελευθερία και την αντιπαραβολή της με τη δικαιοσύνη στην οποία προβαίνει ο Καμύ, μπορεί κανείς να δει τα παρακάτω άρθρα για τα όσα είπε κατά την επίσκεψη του στην Αθήνα, μαζί με όλο τον ελλαδικό “πνευματικό κόσμο” που ακόμα διαμορφώνει τα λυκειόπαιδα της Ελλάδας (Κ.Θ. Δημαράς, Παπανούτσος κλπ) που εσχάτως η αστική τάξη της Ελλάδας αναδημοσίευσε (με λογοκριμένες εκ νέου τις τοποθετήσεις προοδευτικών όπως ο καθηγητής Θεοδωρίδης).

Δεν είναι τυχαίο, επομένως, το ότι ο Καμύ ήταν ο αγαπημένος της αστικής τάξης και στην Ελλάδα και παντού, και το ότι βραβεύτηκε με Νόμπελ το 1957, ακριβώς ένα χρόνο μετά την κορύφωση της επίθεσης των δυτικών ενάντια στο υπό διάσπαση “στρατόπεδο” της ειρήνης, της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού το 1956.

Μετά τα τρία άρθρα σχετικά με την επίσκεψη του Καμύ στην Αθήνα, όπου πραγματεύονται τη σχέση ελευθερίας και δικαιοσύνης κατά τον Καμύ και τους ομοίους του στην Ελλάδα, μπορεί κανείς να διαβάσει και ένα άρθρο-βιογραφία και συνοπτική παρουσίαση του έργου του με αφορμή τη βράβευσή του με Νόμπελ. Και από αυτό το άρθρο, προκύπτει εκ νέου το ερώτημα, πώς είναι δυνατό ένας άνθρωπος με τόσες ικανότητες και δυναμική, αλλά και με τέτοια καταγωγή και δράση, να καταλήγει να “προδίδει” ό,τι τον διαμόρφωσε για μια “αλάνικη” ζωή, μια απατηλή “ελευθερία” και για να προσχωρήσει στο στρατόπεδο των μέχρι εκείνη τη στιγμή εχθρών του ιδίου.

Σημείωση, ως σύνοψη των παραπάνω: Όλα αυτά δεν γράφονται ως “υπόδειξη” για να μη διαβάζει κανείς Καμύ, αλλά ως θέση για το ότι η αντιπαραβολή ατόμου-κοινωνίας, η αυτοτοποθέτηση απέναντι στην κοινωνία, ή η παρακμιακή παρουσίαση (και απόρριψη) της κοινωνίας (ακόμα και της ζωής), δεν συνιστά επαναστατική, αλλά την πλέον συστημική στάση με ένα- τάχα- επαναστατικό προφίλ.

***

13373504

Κατά τη βράβευσή του με Νόμπελ το 1957

Γλαύκα εις Αθήνας

του σ. Γιώργη Αθανασιάδη

Καινούργιοι προφήτες παρουσιάζονται κάθε τόσο. Μα οι προφητείες τους είναι πολύ παλιές και οι χρησμοί τους πολύ συνηθισμένοι! Έτσι εμφανίστηκε στην Αθήνα, τον περασμένο μήνα, ο γάλλος συγγραφέας Αλμπέρ Καμύ. Τρέξανε να τον υποδεχτούνε· ετοιμάσανε την παρουσίασή του έλληνες διανοούμενοι, αυτοί κυρίως που ανήκουν στα κόμματα Παπανδρεϊκό και Βενιζελικό. Να, ο νέος Μωυσής που θα οδηγήσει τους εκλεκτούς του Θεού απ’ την Ερυθρά Θάλασσα προς το θεοβάδιστον Όρος! Σ’ αυτό το συμπέρασμα καταλήγει κανείς σα διαβάσει τους διθυράμβους του κ. Παπανούτσου για το νέο προφήτη. Γενικά, ο τρόπος που τον εμφάνισαν ήταν παταγώδης και σύγχρονα κωμικοτραγικός. Συνέντευξη στο Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας, με επεισόδια αποκαλυπτικά και για το ίδιο το Ίδρυμα και για τον συνεντευξιαζόμενο και για τους προπονητές του που – καθώς έγραψε αναλυτικότατα ο συνεργάτης του Ιδρύματος Ραδιοφωνίας, στην «Ελευθερία της 19ης του Μαη- προσπαθούσαν να τον βάλουν να «αποστηθίσει προχείρας τίτλους, έστω, έργων του Παλαμά», ενώ δεν ήξερε ο δυστυχής ούτε το όνομα του Παλαμά! Έπειτα, η διάλεξη στον Παρνασσό και οι ύμνοι στο «Βήμα» με τίτλο «Η εξέγερση ως θεωρία»! Οργάνωση δημόσιας διαλογικής συζήτησης, με συμμετοχή του Τσάτσου, του Θεοτοκά, του Παπανούτσου και λοιπών… Ηχογράφηση της συζήτησης και απόδοσή της «δια μακρών» στη «Νέα Εστία» της 15ης του Μάη, με τον τίτλο: «Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός και το μέλλουν του». Δήλωση, στο τέλος αυτής της διατριβής του κ. Παπανούτσου, ότι στη διαλογική συζήτηση πήραν μέρος και ο καθηγητής Θεοδωρίδης και άλλοι, μα οι γνώμες τους δεν κρίθηκαν άξιες να μπουν στις στήλες της «Νέας Εστίας» γιατί, λέει, ήταν «έξω από το κύριο θέμα», ενώ ο καθένας καταλαβαίνει ότι θα αποκλείστηκαν ακριβώς επειδή μπήκανε στην ουσία του θέματος και δεν ήταν λέξεις «προς παραμυθίαν του πλού», καθώς έλεγε ο μακαρίτης ο Αίσωπος, δηλαδή, κουβέντες «για να μην είναι πληκτικό το ταξίδι».

Η συζήτηση για τη «σωτηρία του ευρωπαϊκού πολιτισμού» συνεχίστηκε στις στήλες των αθηναϊκών εφημερίδων και μετά την αναχώρηση του Καμύ. Στις αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν ανέλαβε να απαντά ο κ. Παπανούτσος, σαν εντολοδόχος- τοποτηρητής του νέου προφήτη. Για να καταλάβουμε όμως ποια σημασία έχει όλος αυτός ο θόρυβος που δημιουργήθηκε γύρω από το πρόσωπο και τις ιδέες του Καμύ, πρέπει να’χουμε υπ’ όψη μας λίγα στοιχεία από την πολιτική και πνευματική ιστορία του. Ο Καμύ ανήκει στην κατηγορία των διανοουμένων, που λένε ότι ακολουθούν τον λεγόμενο «τρίτο δρόμο», τη «μέση οδό». Ούτε κεφαλαιοκρατία, ούτε σοσιαλισμός. Στον ιδεολογικό τομέα λένε «ούτε ιδεαλισμός, ούτε «διαλεκτικός υλισμός»»! Είναι βέβαιο ότι σ’ αυτόν τον «τρίτο δρόμο» υπάρχουν και πολλοί τίμιοι άνθρωποι, διστακτικοί, ακατατόπιστοι, πλανημένοι ή που διατηρούν μερικές επιφυλάξεις σε ορισμένα ζητήματα. Η τιμιότητα όμως του καθενός προβάλλει αδιαφιλονίκητα τη στιγμή που αντιμετωπίζουν με τρόπο συγκεκριμένο τα μεγάλα προβλήματα που θέτει η ανθρωπότητα στην εποχή μας. Τα πιο ζωτικά απ’ αυτά τα προβλήματα, το πρόβλημα της ειρήνης, το πρόβλημα της εθνικής ανεξαρτησίας, της λευτεριάς και της δικαιοσύνης είναι τα κύρια κριτήρια αξιολόγησης κάθε ανθρώπου της εποχής μας. Στα χρόνια της χιτλερικής κατοχής και στα κατοπινά χρόνια της αμερικανοκρατίας πολλοί τίμιοι πατριώτες που βρίσκονταν σ’ αυτόν τον «τρίτο» δρόμο μπήκαν ανεπιφύλαχτα στην πλατιά λεωφόρο των λαών, ή βρίσκονται πολύ κοντά στους λαούς όταν πρόκειται για την αντιμετώπιση αυτών των βασικών προβλημάτων. Αυτό έγινε και γίνεται σ’ όλες τις χώρες της Ευρώπης. Στη Γαλλία έχουμε το παράδειγμα του Ερριώ ή του Ζαν Πωλ Σαρτρ, ανάμεσα στα τόσα άλλα παραδείγματα. Το βαθύ ανθρώπινο αίσθημα του Σαρτρ εξεγέρθηκε μπροστά στην άτιμη επίθεση που έγινε ενάντια στην Κορέα, κι αυτό τον έκανε θερμό υποστηριχτή της ειρήνης. Ο Καμύ, όμως, απόδειξε και αποδείχνει ακριβώς το αντίθετο, με τη στάση του μπροστά σ’ αυτά τα προβλήματα. Αυτός κι ο Μερλώ-Ποντύ που ήταν απ’ τους πιο γνωστούς υπαρξιστές κι απ’ τους πιο στενούς συνεργάτες του Σαρτρ, διαφώνησαν μαζί του, επειδή παίρνανε και παίρνουν στάση αντιδραστική στα ζητήματα της ειρήνης, της ειρηνικής συνύπαρξης και συνεργασίας ανάμεσα στους λαούς. Συνεχίζουν την αντικομμουνιστική προπαγάνδα, τη συστηματική διαστρέβλωση της αλήθειας, με σκοπό να εμποδίσουν την κατανόηση, το πλησίασμα και τη συνεργασία των λαών. Βρίσκονται σ’ αυτόν τον λεγόμενο «τρίτο δρόμο» γιατί νομίζουν ότι από κει μπορούν καλύτερα να χτυπούν το λαϊκό και πατριωτικό κίνημα και το κίνημα της ειρήνης.

15fot4-thumb-large Σίγρι 1959

Στη Λέσβο το 1959

Στη μεταπολεμική εποχή, μέσα στην όξυνση των αντιθέσεων, στο φριχτό κατάντημα των λαών μέσα στις καπιταλιστικές και στις εξαρτημένες και αποικιακές χώρες, στην ανοιχτή και ωμή επίθεση των ιμπεριαλιστών, χρειάζεται να’ χουν μεγάλο θράσος οι αντιδραστικοί διανοούμενοι για να παρουσιάζουν σαν «αγίους» τους εκμεταλλευτές και τους κατακτητές των λαών. Αυτό τον κυνισμό τον έχουν μόνο τα χειρότερα αμερικάνικα βιβλία και τα δολαριοσυντήρητα έντυπα στις εξαρτημένες χώρες, καθώς και διανοούμενοι που παρέδωσαν στα φανερά «γη και ύδωρ» και γίνονται κήρυκες της υποταγής. Άλλοι, όμως, για να κρατούν τα προσχήματα και για να γίνονται πιστευτοί, παρουσιάζονται ότι ακολουθούν τη «μέση οδό», λένε ότι κάνουν διμέτωπο αγώνα, ενώ όλη την πολεμική τους τη στρέφουν ενάντια στο λαϊκό κίνημα, ενάντια στα προβλήματα που οι λαοί τα θεωρούν ιερά.

Αυτή είναι η ως τώρα τακτική του Καμύ. Σαν υπαρξιστής, λέει, ότι «ενδιαφέρεται να περισώσει την προσωπικότητα και την ατομική ελευθερία»! Μα στα γραφτά του κάνει ακριβώς το αντίθετο: διαλύει την προσωπικότητα. Στο βιβλίο του «Ο Ξένος» παρουσιάζει τον τύπο που είναι αποσπασμένος απ’ τους ανθρώπους, εγκληματεί χωρίς λόγους, από ανία!…και δείχνει πλήρη αναισθησία για το θάνατο της μάνας του: Η ελευθερία για τον Καμύ, δεν είναι μια πραγματική κοινωνική σχέση, που καταχτιέται στον αγώνα ενάντια στην εκμετάλλευση, ενάντια στην εθνική υποδούλωση. Δεν είναι ο βαθύς σεβασμός στον άνθρωπο και η πάλη για να του εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη και την ανάδειξη της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου. Τίποτα απ’ όλα αυτά. Είναι μια ελευθερία που δίνει στο άτομο (φυσικά, το άτομο που είναι καλά βολεμένο μέσα στο καπιταλιστικό καθεστώς) το δικαίωμα να ενεργεί έτσι που του αρέσει!

Τώρα μας πληροφόρησαν, κι ο ίδιος και οι θαυμαστές του, ότι δεν είναι πια υπαρξιστής. Μπορεί. Μα εμάς, εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να εξετάσουμε, χρησιμοποιώντας τη λυδία λίθο των ζωτικών προβλημάτων που έχουν να λύσουν οι λαοί, αν άλλαξε στάση μπροστά σ’ αυτά τα προβλήματα. Στο νέο βιβλίο του «Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος», καθώς και στη διαλογική συζήτηση στην Αθήνα, μας βεβαιώνει ότι άφησε πια την απομόνωση, επειδή το άτομο «υπάρχει και δικαιώνεται μέσα στο κοινωνικό σώμα», επειδή «έφτασε η εποχή των μεγάλων μαζών» και γι’ αυτό χρειάζεται να έχουν οι διανοούμενοι «αμοιβαιότητα στην οδύνη» και «να συλλαμβάνουν τα αιτήματα των μαζών». Οι ιδεολογίες που χρησιμοποιούν οι αστοί διανοούμενοι ως τώρα είναι, όπως λέει ο Καμύ, ξεπερασμένες και άχρηστες. Πρέπει να αναπροσαρμοστούν στις νέες ανάγκες! Ποια όμως είναι η νέα ιδεολογία; Παρουσιάζει ότι τάχα εξεγείρεται και ενάντια «στο μηδενιστικό εγωισμό της δυτικής κοινωνίας που βάζει πιο ψηλά την ελευθερία του ατόμου για να δικαιολογεί την κοινωνική αδικία»(Άκουσον, άκουσον: Ελευθερία του ατόμου εκεί που απαγορεύουν να ταξιδέψει ο εκτελεστής της διαθήκης του Αϊνστάιν! Ή εκεί που δε δίνουν περίληψη απ’ αυτά που είπαν οι συνομιλητές τους, Θεοδωρίδης και λοιποί, στη συζήτηση που έκαμαν οι ίδιοι!… Για να αναφέρουμε τα πιο ανώδυνα περιστατικά και να μην προχωρήσουμε σε φυλακές και εξορίες…). Αυτό όμως το πρώτο σκέλος του συλλογισμού του Καμύ και των ελλήνων οπαδών του είναι πρόφαση για να παρουσιαστεί το δεύτερο σκέλος που είναι επίθεση ενάντια στο «σοβιετικό αριστερισμό που θυσιάζει την ελευθερία για να φτάσει στην απόλυτη κοινωνική δικαιοσύνη»! Για το ζήτημα αυτών των αυθαίρετων και κακόβουλων συλλογισμών πάνω στο πρόβλημα των σχέσεων ελευθερίας, και δικαιοσύνης θα μιλήσουμε σε επόμενο άρθρο.

michel gallimard 1958 grece

Στην Ελλάδα το 1958, με το Μισέλ Γκαλιμάρ, οδηγό του αυτοκινήτου στο οποίο επέβαινε ο Καμύ στο τροχαίο όπου σκοτώθηκαν και οι δύο

Τώρα θυμίζουμε ποια θέση πήρε ο Καμύ στα τόσο ζωτικά ζητήματα της εθνικής ανεξαρτησίας. Συμφώνησε με όλες τις αντεθνικές και αντιλαϊκές απόψεις του Θεοτοκά, του Τσάτσου και άλλων συζητητών. Στην άποψη του Θεοτοκά ότι «δεν μπορεί πια να υπάρξει Ευρώπη κομματιασμένη σε 20 περίπου μικρά και μεγάλα κράτη που υπερασπίζονται με πείσμα την αυθυπαρξία τους και επιμένουν στη εγωκεντρική πολιτική τους», ο Καμύ συμφώνησε απόλυτα. Υπερθεμάτισε, μάλιστα, λέγοντας ότι «το πλήθος των κυρίαρχων κρατών είναι απαράδεκτο… επειδή μόνο που βάζει σε έγνοιες και στεναχώριες τους ταξιδιώτες και τους τελωνειακούς υπαλλήλους»! Τον πατριωτισμό και την προσήλωση στην ιδέα της εθνικής ανεξαρτησίας τα χαρακτήρισε σαν «επαρχιωτισμό»! Μα οι λαοί ακόμα επιμένουν! Και γι’ αυτό σύστησε στο Θεοτοκά και στους όμοιούς του να μην απελπίζονται. Το καθήκον των συγγραφέων είπε ο Καμύ, είναι «να επηρεάζουν τους σύγχρονούς τους και να επιταχύνουν τις ιστορικές εξελίξεις»!

Αυτοί είναι οι προφήτες που «κομίζουν γλαύκα εις Αθήνας». Δεν ξέρω ποιες ιδιότητες είχε η γλαυξ της Αθήνας κατά την αρχαιότητα. Όσο για τις σύγχρονες κουκουβάγιες, έχουμε δυστυχώς αρκετές ντόπιες και δεν μας χρειάζονταν και ξενοφερμένες. Λευκά περιστέρια της ειρήνης μάς χρειάζονται. Μηνύματα φιλίας και συνεργασίας των λαών, ειρηνικής συνύπαρξης, φωτεινά σήματα, Λευτεριάς και Ειρήνης.

Άρθρο που αναγνώστηκε στην “Ειδική Εκπομπή «Ιδεολογικό – πολιτιστικό πρόγραμμα, Εκπολιτιστική Εκπομπή»” του ραδιοσταθμού “Ελεύθερη Ελλάδα” στις 16 Ιούνη 1955

***

Ελευθερία & Κοινωνική Δικαιοσύνη (για την ομιλία του Αλμπέρ Καμύ στην Αθήνα)

Του σ. Γιώργη Αθανασιάδη

Στη διαλογική συζήτηση, που οργανώθηκε στην Αθήνα με την παρουσία του γάλλου διανοούμενου Αλμπέρ Καμύ, συζητήθηκε και το ζήτημα της ελευθερίας. Και όπως ήταν επόμενο, πάνω στο ζήτημα αυτό δημιουργήθηκε η πιο μεγάλη σύγχυση. Στα άλλα ζητήματα δε χωρούν μπερδέματα. Για το ζήτημα π.χ. της εθνικής ανεξαρτησίας μίλησαν χωρίς περιστροφές, τόσο ο Καμύ, όσο και οι έλληνες οπαδοί του. Όταν ο Θεοτοκάς παρουσίασε τη γνωστή άποψη των εθνοπροδοτών ότι «δεν μπορούν πια τα ευρωπαϊκά κράτη να κρατήσουν την αυθυπαρξία τους», ο Καμύ υπερθεμάτισε και σύστησε «στους συγγραφείς να επηρεάζουν τους σύγχρονούς τους για να αποβάλουν το αίσθημα της εθνικής αυτοτέλειας»! Εδώ λοιπόν δε χωράν καλύμματα. Φαίνεται ποιος έχει μέσα του το μεγάλο ναι και το μεγάλο όχι!

Στο ζήτημα όμως της ελευθερίας, προσπάθησαν με κάθε τρόπο να μπερδέψουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις έννοιες. Ο Καμύ κατόρθωσε πραγματικά να βγάλει, πέρα για πέρα, αληθινό, το χαρακτηρισμό που του έχει κάνει ο συμπατριώτης του Ροζέ Γκαρωντύ στο τελευταίο βιβλίο του που έχει τίτλο «Η Ελευθερία». Ο Γκαρωντύ γράφει: «Ο Καμύ έγινε ο προφήτης της σύγχυσης. Από το θεατρικό του έργο «Καλιγούλας» ως το μυθιστόρημά του «Ο Ξένος» έδωσε το πρότυπο σε περιγραφή όλων των μεταφυσικών παραλογισμών και απελπισίας, που αποτελούν σήμερα το κύριο γνώρισμα της λεγόμενης «σκέψης» και «λογοτεχνίας» της αστικής τάξης».

Ποιες είναι οι ιδέες που διατυπώθηκαν από τον Καμύ και τους συνομιλητές του, φυσικά από κείνους που συμφωνούσαν μαζί του, πάνω στο ζήτημα της ελευθερίας; Εκφράστηκε ο φόβος, η αγωνία, ότι ο «πολιτισμός της Ευρώπης κινδυνεύει θανάσιμα»: -«Σήμερα οι προφήτες του τέλους πλήθυναν, είπε ο Παπανούτσος, και τα κηρύγματα της απόγνωσης…, που συνήθως παρουσιάζονται στις κρίσιμες ώρες της ιστορίας, ακούγονται όλο και πιο πυκνά…». Δύο στοιχεία δίνει στο δυτικο-ευρωπαϊκό πολιτισμό ο Παπανούτσος: «την τάση που απαλείφει από την πραγματικότητα κάθε τι που αντιστρατεύεται στο «λόγο», στο Λογικό. Σ’ αυτό το πρώτο στοιχείο, έχει τη γνώμη ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός πάει καλά: «Η θετική επιστήμη και το γέννημά της, η τεχνική, προκόβουν, οι φυσικές δυνάμεις υποτάσσονται στην υπηρεσία των ανθρώπινων σκοπών…». Το άλλο γνώρισμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού, αυτό είναι που κινδυνεύει: «η ηθική αξία του ανθρώπου… το κριτικό πνεύμα, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια… πνίγεται και ακρωτηριάζεται η ελευθερία της προσωπικότητος…Οι απειλές και οι κίνδυνοι προέρχονται –λένε- και από τις δύο πλευρές. Και από τη διάρθρωση της αστικής κοινωνίας και από το σοσιαλιστικό καισαρισμό»! Παραδέχονται ότι λύνει ο σοσιαλισμός το πρόβλημα της κοινωνικής δικαιοσύνης, μα αυτό γίνεται, λένε, σε βάρος της ατομικής ελευθερίας…».

Σ’ όλα αυτά συνυπογράφει ο Καμύ και το επαυξάνει! Μόνο, για να’ναι πιο συνεπής με τον εαυτό του και με το πνεύμα της παρακμής που εκπροσωπεί, δίνει ένα τραύμα διαμπερές στην εμπιστοσύνη στο λογικό του Παπανούτσου. «Η αυταξία της ανθρώπινης προσωπικότητας, είπε ο Καμύ, κινδυνεύει… Συμβαίνει μάλιστα τούτο το παράδοξο, το ένα αγαθό του πολιτισμού μας όπως ενσαρκώνεται στην επιστήμη, δηλαδή, η τυφλή πίστη στο λογικό, το πνεύμα του καρτεσιανού ορθολογισμού είναι υπεύθυνο για την κάμψη του δεύτερου, για τη μείωση δηλαδή του σεβασμού προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια». Έτσι τα κατάφερε ένας απόγονος του Ντεκάρτ να ανατρέψει τον ορθολογισμό, να θεωρήσει τη λογική υπεύθυνη για τα σημερινά δεινά της ανθρωπότητας, και να δώσει όλα του τα δικαιώματα στον αλογισμό, που είναι ένα απ’ τα κύρια χαρακτηριστικά της ιμπεριαλιστικής αστικής σκέψης. Κι αυτό έγινε στην πατρίδα του Αριστοτέλη, μπροστά σε μερικούς διανοούμενους που με αυταρέσκεια παρουσιάζονται σαν «απόγονοι» του Αριστοτέλη!

Για τη συσχέτιση της ελευθερίας με την κοινωνική δικαιοσύνη, ο Καμύ είπε τούτο το αμίμητο: «Η Δύση θέτει σήμερα την ελευθερία πάνω από τη δικαιοσύνη…Αντίθετα, ο ανατολικός συνασπισμός θέτει τη δικαιοσύνη πάνω από την ελευθερία. Και το ένα και το άλλο είναι απαράδεκτο. Και οι δύο ιδέες είναι ισότιμες και πρέπει να συνυφανθούν στην ίδια ισόρροπη σύνδεση. Απεριόριστη ελευθερία καταντά αυθαιρεσία. Το ίδιο και η κοινωνική δικαιοσύνη, απεριόριστη, μετατρέπεται σε αδικία». Το συμπέρασμα που ξεπηδά άμεσα απ’ αυτό το κείμενο είναι ότι η Λογική τιμωρεί αμείλιχτα τους περιφρονητές της. Οι αντιφάσεις που περιέχουν αυτές οι επιθέσεις, που κατευθύνονται τάχα προς δύο μέτωπα, είναι ολοφάνερες. Να ζεις σήμερα στο δυτικό λεγόμενο κόσμο και να λες ότι έχει «απεριόριστη ελευθερία», τη στιγμή που βλέπεις καθημερινά μπροστά στα μάτια σου να στραγγαλίζονται όλες οι ελευθερίες και τα δικαιώματα, και να υποστηρίζεις απ’ την άλλη μεριά ότι δεν υπάρχει ελευθερία στον ανατολικό κόσμο, που δεν τον ξέρεις, είναι κάτι που το πιο λίγο πρέπει να χαρακτηρισθεί παραλογισμός! Μα εμείς δε θα σταθούμε μονάχα σε αυτές τις χτυπητές αντιφάσεις. Θέλουμε να μπούμε βαθύτερα, στην ουσία του θέματος.

ARCHIV - Der Schriftsteller Albert Camus mit einigen seiner Werke, die kurz nach der Bekanntgabe der Preisverleihung mit einer Banderole "Prix Nobel" (Nobelpreis) versehen wurden, am 17.10.1957. Albert Camus wurde am 7. November 1913 in Mondovi (Algerien) geboren und ist am 4. Januar 1960 bei einem Autounfall in der Nähe von Villeblevin ums Leben gekommen. Foto: INP/dpa (Zu "Jubiläen 2013: Wichtige kulturelle Jahrestage")  +++(c) dpa - Bildfunk+++

Με τα βιβλία του να κυκλοφορούν εφ’εξής με την ένδειξη ότι ο συγγραφέας τους είναι Νομπελίστας

Ο Καμύ και ο Παπανούτσος και μερικοί άλλοι συζητητές δεν έβαλαν τη συζήτηση για την ελευθερία πάνω σε σωστή φιλοσοφική βάση. Απόσπασαν την ελευθερία από την αντικειμενική πραγματικότητα. Την παρουσίασαν αντίθετη με την επιστήμη και τη λογική. Την ξεχωρίζουν από την πρακτική δράση και την τεχνική. Μιλάνε για την ελευθερία που υπάρχει μονάχα στη συνείδηση, γι’ αυτή που έχει «θεϊκή καταγωγή και θεϊκό προορισμό». Οι εκφράσεις τους «αυταξία της προσωπικότητας», «αυτογνωσία» και άλλες παρόμοιες, δείχνουν καθαρά ότι πρόκειται για την «απόλυτη ελευθερία» στο μεταφυσικό χαρακτήρα της. Η ελευθερία αυτή, για την οποία μιλάνε δεν είναι πραγματική κοινωνική κατηγορία, που καταχτιέται από τους ανθρώπους, από τις εργαζόμενες μάζες, από τους λαούς, από την ανθρωπότητα στην πάλη τους ενάντια στην εκμετάλλευση, ενάντια στην κυνική υποδούλωση, ενάντια σε κάθε τυραννικό ζυγό. Γι’ αυτό αντιπαραθέτουν «ελευθερία» και κοινωνική δικαιοσύνη, και βεβαιώνουν με χαρακτηριστική ελαφρότητα ότι «όταν μεγαλώνει το ένα, περιορίζεται το άλλο»!

Η μεταφυσική αντίληψή τους, προσκολλιέται σε μια κούφια λέξη, σε κάτι που υπάρχει έξω από τόπο και χρόνο. Γι’ αυτό δεν μπορούν να καταλάβουν ότι η ελευθερία είναι ιστορικό δεδομένο, που η πραγματοποίησή της είναι δυνατή μονάχα σ’ ένα ορισμένο στάδιο της κοινωνικής ανάπτυξης. Μιλάνε π.χ. για ελευθερία στα χρόνια μας και φέρνουν σαν παράδειγμα τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό. Μα για ποιους και για πόσους υπήρχε ελευθερία στην αρχαία Αθήνα; Κατά το τέλος του 4ου αιώνα πριν από τη χρονολογία μας στην Αθήνα ήταν μόνο 21 χιλιάδες ελεύθεροι πολίτες και 400 χιλιάδες σκλάβοι! Στη ρωμαϊκή δημοκρατία, εκατό χρόνια αργότερα, υπήρχαν 214 χιλιάδες ελεύθεροι πολίτες σε 20 εκατομμύρια κατοίκους. Αυτές τις αναλογίες έχουν υπόψη τους και σήμερα όταν μιλούν για ελευθερία. Τι είδους ελευθερία; Για ποιους και για πόσους; Δεν είναι αρκετό σήμερα να επαναλαβαίνουμε γενικά και αόριστα τον ορισμό που έδωσε για την ελευθερία ο δέκατος όγδοος αιώνας: ότι δηλαδή «ελευθερία είναι το δικαίωμα να κάνεις ότι δε βλάφτει τον άλλον»: Για κείνη την εποχή, αυτός ο ορισμός αποτελούσε πρόοδο, γιατί αφαιρούσε τα αποκλειστικά δικαιώματα που είχαν ως τότε μόνο οι φεουδάρχες. Από την άλλη μεριά, όμως, στήριζε και τα προνόμια της νέας τάξης που έπαιρνε την εξουσία, έδινε συγκεκριμένα δικαιώματα στον ιδιοκτήτη ενός εργοστασίου και κήρυσσε, μονάχα στα λόγια, γενικά και αφηρημένα, ίσο στα δικαιώματα τον εργαζόμενο που δεν είχε τίποτα δικό του. Ο Μαρξ στο βιβλίο «Η αθλιότητα της φιλοσοφίας» γράφει: «Κύριοι, μην επιτρέπεται να σας επιβάλουν το αφηρημένο όνομα «Ελευθερία». Ελευθερία τίνος; Δεν είναι ελευθερία ενός απλού ανθρώπου, ατόμου απέναντι σε ένα άλλο άτομο. Είναι η ελευθερία που έχει το κεφάλαιο να τσακίζει τον εργαζόμενο».

Μα τα πράγματα μέσα στα κεφαλαιοκρατικά καθεστώτα έχουν χειροτερέψει πολύ από τότε. Στο όνομα της υπεράσπισης της «ελευθερίας» και της «ανθρώπινης αξιοπρέπειας», οι ιμπεριαλιστές συνεχίζουν την πολιτική που τους επιτρέπει να βγάζουν άφθονα κέρδη και από το αίμα των θυμάτων τους και από τον ιδρώτα των εργαζομένων. Δεν πρόκειται λοιπόν για παραμέληση της κοινωνικής δικαιοσύνης και για τη σωτηρία της «ελευθερίας», όπως τολμούν να υποστηρίζουν ο Καμύ και ο Παπανούτσος. Η κοινωνική δικαιοσύνη δεν μπορεί να βρίσκεται σε αντίθεση και μάλιστα σε διάσταση με την ελευθερία του ατόμου. Η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί την προϋπόθεση, το βάθρο για την εξασφάλιση της ελευθερίας του ατόμου και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. «Δε δημιουργήσαμε αυτή την κοινωνία για να πνίξουμε την ατομική ελευθερία»- είχε πει ο Στάλιν στο Ρόυ Χάουαρντ, στα 1936- «αντίθετα, τη δημιουργήσαμε για να νιώθει κάθε άνθρωπος τον εαυτό του πραγματικά ελεύθερο, τη δημιουργήσαμε από αγάπη προς την ατομική ελευθερία, μια πραγματική ελευθερία, χωρίς εισαγωγικά. Μου είναι δύσκολο να φανταστώ τι είδος ατομική ελευθερία μπορεί να’ χει ένας άνεργος που δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τη δουλειά του. Η αληθινή ελευθερία δεν υπάρχει παρά εκεί που η εκμετάλλευση εκμηδενίστηκε, εκεί που δεν υπάρχει η καταπίεση που ασκούν μερικοί ενάντια στους άλλους, εκεί που δεν υπάρχει ανεργία και άποροι, εκεί που ο άνθρωπος δεν τρέμει πως θα χάσει αύριο τη δουλειά, την κατοικία, το ψωμί. Μόνο σε τέτοια κοινωνία είναι δυνατή η αληθινή ελευθερία και όχι η ελευθερία πάνω στο χαρτί, η ατομική ελευθερία καθώς και κάθε άλλη ελευθερία».

Αυτά τα λόγια του Στάλιν δείχνουν τη στενή, την αδιάσπαστη σύνδεση που ενώνει την κοινωνική δικαιοσύνη με την ατομική ελευθερία. Υπάρχουν όμως και άλλες απόψεις πάνω στο τόσο πλατύ και τόσο ζωτικό αυτό θέμα της ελευθερίας. Εμείς θέλουμε όλες αυτές τις απόψεις να τις συζητήσουμε: Τη σχέση της αναγκαιότητας και της ελευθερίας. Της επιστήμης, της τεχνικής και της ελευθερίας. Το πρόβλημα της λογικής, του κριτικού πνεύματος, και γενικά της πνευματικής ελευθερίας. Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για την εξασφάλιση πραγματικής ελευθερίας και για την ανάδειξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. Όχι σ’ ένα περιορισμένο αριθμό προσώπων, μα στις πλατιές μάζες, σ’ όλο τον εργαζόμενο λαό. Αυτή τη συζήτηση θέλουμε να τη στηρίξουμε σε στέρεη αντικειμενική και επιστημονική βάση. Και πάντα να την τοποθετούμε ιστορικά, στις τωρινές συνθήκες, σε άμεση σύνδεση με τα προβλήματα που απασχολούν το λαό μας και όλους τους λαούς, ολόκληρη την ανθρωπότητα. Αναδρομές στα περασμένα, όπως έκαμε κατά τη συζήτηση στο Γαλλικό Ινστιτούτο των Αθηνών ο Καμύ και ο Τσάτσος, για να βρουν μονάχα ωραίες φράσεις, μόνο μπερδεύουν τα ζητήματα, αντί να βοηθούν στο φώτισμά τους. Θυμήθηκε ο Καμύ την ωραία φράση του Βολταίρου, για να δείξει ότι η γραμμή που χαράζει αυτός και οι οπαδοί του οδηγεί στην ισότιμη αναγνώριση όλων των απόψεων, οποιεσδήποτε κι αν είναι. «Δεν σκέφτομαι όπως εσείς, είπε ο Βολταίρος, αλλά είμαι έτοιμος να πεθάνω για να μπορείτε εσείς να σκέφτεστε όπως σκέφτεστε». Πολύ σωστά. Ελευθεροφροσύνη! Μα αν αυτό που σκέφτεται και ενεργεί ο Ροκφέλερ κι ο Μποδοσάκης αποτελούν έγκλημα θανάσιμο για το λαό; Πώς έχει εφαρμόσει αυτή τη σκέψη ο Καμύ μπροστά στο ερώτημα που έβαλε στη συνείδησή του το έγκλημα της Κορέας; Για το Βιετνάμ και για τις άλλες αποικίες της Αφρικής που ξέρει καλά ότι αγωνίζονται οι λαοί τους για την απελευθέρωσή τους; Πώς εφάρμοσε αυτά τα λόγια του Βολταίρου ο Παπανούτσος στο ερώτημα που έβαλε στη συνείδησή του, πριν ένα μήνα, το πρόβλημα του πολέμου και της ειρήνης; Πώς το εφαρμόζουν όλοι οι άλλοι έλληνες συνομιλητές του Καμύ μπροστά στα τόσα σοβαρότατα προβλήματα που θέτει ο ελληνικός λαός σήμερα και που είναι προβλήματα ζωής ή θανάτου;

0157

Εμείς έχουμε τη γνώμη ότι μόνο όταν αρχίζει κανείς να επιδιώκει τους ευγενικούς σκοπούς της απελευθέρωσης του ανθρώπου, από τη στιγμή που διαλέγει ανεπιφύλαχτα το δρόμο της ειρήνης, της ανεξαρτησίας και της προόδου, από κείνη ακριβώς τη στιγμή μπαίνει στο δρόμο της ελευθερίας.

27/06/1955

Άρθρο που αναγνώστηκε στην “Ειδική Εκπομπή «Ιδεολογικό – πολιτιστικό πρόγραμμα, Εκπολιτιστική Εκπομπή»” του ραδιοσταθμού “Ελεύθερη Ελλάδα” στις 27 Ιούνη 1955

***

Αστικός Ουμανισμός & Σοσιαλιστικός Ουμανισμός

Εκείνο που χαρακτηρίζει την αστική τάξη στην εποχή μας, στην εποχή του ιμπεριαλισμού, είναι η αγωνία και η σύγχυση. Η πιο αντιπροσωπευτική διανόηση της αστικής τάξης, αυτή την πνευματική και ψυχολογική κατάσταση εκφράζει. Δίνει την ψυχολογία των ναυαγών, που βγάζουν κραυγές απελπισίας, γίνονται προφήτες συμφορών, εκφράζουν την έλλειψη πίστης και τον άμετρο φόβο τους μπροστά στο μέλλον. «Η ζωή δεν είναι παρά το εκκρεμές του Σοπενχάουερ που κουνιέται ανάμεσα στη θλίψη και την άνοια», γράφει ο Παναγιωτόπουλος. «Τα όνειρα πέφτουν στα πόδια μας καθώς τα σκοτωμένα πουλιά- συνεχίζει». «Το όνειρο το έχει αντικαταστήσει ο εφιάλτης…Ανησυχία και ζόφος κατέχει το νου μας, η θύελλα περιπατεί την καρδιά μας…». Αυτά τα θλιβερά μηνύματα παίρνουν οι πνευματικές κεραίες τους απ’ τον κόσμο που τους περιβάλλει. Αυτά δείχνουν στην τέχνη τους και στις φιλοσοφικές απόπειρές τους.

Αυτή ακριβώς η εικόνα παρουσιάστηκε και στη συζήτηση που έγινε στο Γαλλικό Ινστιτούτο, όταν ήρθε στην Αθήνα ο Καμύ. «Οι ανθρώπινες αξίες βρίσκονται σε κίνδυνο»! Αυτό ήταν το μοτίβο που επικράτησε. «Η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια κινδυνεύουν θανάσιμα. Ο άνθρωπος χάνεται»!. Υπεύθυνος για αυτό είναι ο ορθολογισμός! Και η επιστήμη, και η τεχνική!…Ο μεγαλύτερος κίνδυνος προέρχεται απ’ το σοσιαλισμό…»! Αυτό είναι το άγχος τους. Προσπαθούν να βρουν σανίδα σωτηρίας και να την προβάλλουν, μα δεν βρίσκουν. Χάνονται σε μερικές γενικότητες, σε αοριστολογίες. Σ’ ένα όμως σημείο συμφωνούν σχεδόν όλοι αυτοί. Προτείνουν το πισωγύρισμα στην κλασική αρχαιότητα, στο αρχαίο κλασικό μέτρο, στον ουμανισμό. Αυτό φυσικά, είναι ένα θέμα σοβαρό. Και είναι ανάγκη να το συζητήσουμε. Πρέπει όμως να το εξετάσουμε με τη σοβαρότητα που του ταιριάζει.

Ας δούμε πρώτα πώς το θέτουν οι ίδιοι το ζήτημα. Ο Τσάτσος που έδωσε και τον τόνο της συζήτησης πάνω σ’ αυτό το θέμα υποστήριζε ότι «υπάρχουν δυο κύριες τάσεις στην πνευματική και πολιτική ζωή. Η κλασική και η ρομαντική. Για όλα τα δεινά της ανθρωπότητας καθώς λέει, φταίει ο ρομαντισμός. Αυτός είναι εχθρός του κλασικού μέτρου. Ο ρομαντισμός, λέει, στα χρόνια μας εκδηλώνεται σαν κομμουνισμός ή σαν υπαρξισμός, ή σαν ενοραματισμός…». Είναι το γνωστό παραδοξολόγημα που έχει παρουσιάσει στο βιβλίο του «Ελληνική Πορεία» και που μ’αυτό καταπιάνεται να πολεμήσει τον κομμουνισμό! Εκεί υποστηρίζει ότι «όταν ξαναγυρίσει ο κλασικισμός σε όλες τις δόξες του…, όταν αυτός γίνει η θεμελιακή αρχή με την οποία θα κυβερνά η αμερικάνικη «Υπερπολιτεία» όλον τον κόσμο, που θα’χει πια υποταχθεί στην Αμερική, τότε θα σωθεί και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και όλες οι ανθρώπινες αξίες..»! Την άποψη αυτή για την επιστροφή στο αρχαίο κλασικό πνεύμα την υποστήριξε και ο Καμύ, κηρύσσοντας μάλιστα τον αγώνα για την κατάχτησή του.

Η συζήτηση για την επιστροφή στον κλασικισμό πιάνει τελευταία αρκετό χώρο στα ελληνικά έντυπα. Ο Δημαράς, π.χ., σε επιφυλλίδα του, στο Βήμα, πριν λίγους μήνες, με τίτλο: «Η διπλή απειλή», σχολιάζει ένα άρθρο του βέλγου υπουργού εξωτερικού εμπορίου Λαρόν. Ο Βέλγος υπουργός υποστήριξε ότι ο ουμανισμός (φυσικά ο αστικός ουμανισμός που επιτρέπει σε μερικούς βέλγους κεφαλαιοκράτες να’χουν στην εξουσία τους αποικίες με εδαφική έκταση 80 φορές μεγαλύτερη από το Βέλγιο, ο ουμανισμός αυτός κινδυνεύει». Ο κίνδυνος- έγραφε ο Λαρόν- είναι διπλός. Ο ένας έρχεται απ’ τη Σοβιετική Ένωση και γενικά από το σοσιαλισμό. Ο άλλος έρχεται απ’ την Αμερική, με την έξαλλη προαγωγή της τεχνικής, με την εξομοιωτική τυποποίηση και τη χρησιμοθηρία..». Ο Δημαράς, όμως, δεν παραδέχεται για σωστή την άποψη του Λαρόν. «Εδώ εμφωλεύει βασική παρεξήγηση», γράφει. Ο κίνδυνος κατά το Δημαρά έρχεται μόνο απ’ τη Σοβιετική Ένωση. Ο δυτικός πολιτισμός, λέει, είναι ενιαίος και επίκεντρό του σήμερα έχει την Αμερική. Αυτή είναι ο σημαντικός θεματοφύλακας του δυτικού πολιτισμού» που κατά το Δημαρά είναι το «ελληνικό πνεύμα, εμπλουτισμένο ύστερα από την προσφορά του ρωμαϊκού πνεύματος και ευλογημένο από το χριστιανισμός».

Και άλλες τέτοιες απόψεις παρουσιάζονται φαινομενικά πιο ανώδυνες, πιο ήπιας μορφής. Ο Τερζάκης σε μια επιφυλλίδα με τίτλο: «Ο νεανθρωπισμός» μιλάει για εξελιχτικό στάδιο της ιστορίας. Ότι η ανθρωπότητα πέρασε από το στάδιο το μυθολογικό! Τώρα βρίσκεται στο στάδιο το κοσμοθεωρητικό! Μα από δω και πέρα πάει ν’ανδρωθεί! Θα περάσει σε εξελιχτικό στάδιο ανώτερο: θα φτάσει στο «νεανθρωπισμό». Αυτό το στάδιο θα εξασφαλίσει ισότητα εισοδήματος σ’ όλους, και το πνεύμα το κλασικό θα’ναι κοινό κτήμα όλων των ανθρώπων..» Πώς θα γίνει αυτό το θαύμα, δεν το εξηγεί ο κ. Τερζάκης. Μόνο δηλώνει πως αν δεν αξιοποιήσουμε τα κλασικά γράμματα, την κλασσική μορφή, θα μείνουμε «άκληροι και γυμνοί»! Ο κ. Παναγιωτόπουλος στο βιβλίο του «Ο στοχασμός και ο Λόγος» υποστηρίζει και κείνος ότι «για να βγει ο σημερινός άνθρωπος από την ερημιά του, την ερημμιά την ανυπόφερτη του ανθρώπου πρέπει να καταφεύγει στο κλασικό πνεύμα των αρχαίων. Και αναφέρει πως ο ίδιος στην κατοχή (τότε, δηλαδή, που ο λαός αγωνιζόταν αγώνα ζωής ή θανάτου) εκείνος «για να σώσει την ανθρωπιά του και την ψυχή του ξενύχτισε διαβάζοντας Πλάτωνα»! Σε αντίθεση με τον Τσάτσο, δε θεωρεί τον κλασικισμό αντίθετο με το ρομαντισμό. Το ρομαντισμό τον θεωρεί σωτήριο! Φτάνει να’ναι ένας καινούργιος ρομαντισμός, ξένος προς τη λογική, αγεωμέτρητος…Να μην ξέρει αριθμούς…Να’ναι ποίηση χωρίς λογική»! Σε κάτι τέτοιους απηύθυνε τελευταία ένας εκλεκτός γάλλος διανοούμενος τα περιφρονητικά τούτα λόγια: «Δεν σηκώνουν τη φωνή τους όταν αυτό θα μπορούσε να σώσει έναν Μπελογιάννη ή αυτούς τους έλληνες πατριώτες που τους δολοφονούν σήμερα στη σκιά… Έχουν το μάτι κρύο και την καρδιά ξερή. Η συνείδησή τους είναι πάρα πολύ «ευγενικιά» για να τους δούμε να κάνουν έστω και μια ευγενικιά χειρονομία».

Νομίζω πως είναι αρκετά αυτά τα δείγματα για να παρουσιάσουν πόση σύγχυση επικρατεί πάνω σ’ ένα τόσο σοβαρό θέμα. Είναι ανάγκη τώρα να πιαστούμε από το νήμα της επιστημονικής σκέψης, για να βγούμε στην πλατιά λεωφόρο της λογικής. Οι κομμουνιστές δίνουν πολύ μεγάλη σημασία στα κλασικά γράμματα και γενικότερα στη σωστή αξιοποίηση της περασμένης κληρονομιάς. Ιδιαίτερα για τα ελληνικά γράμματα και για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό ξέρουμε ότι οι θεμελιωτές του μαρξισμού, ο Μαρξ και ο Ένγκελς, και κατοπινά ο Λένιν, που ήταν βαθύτατοι γνώστες της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής φιλοσοφίας, εκφράζανε πάντα το θαυμασμό τους «Στη φιλοσοφία- έγραφε ο Ένγκελς- όπως και σε πολλούς άλλους τομείς, αναγκαζόμαστε κάθε τόσο να ξαναγυρνούμε στις κατακτήσεις του μικρού αυτού λαού, που τα καθολικά του χαρίσματα και η δραστηριότητά του του εξασφάλισαν στην ιστορία της εξέλιξης της ανθρωπότητας μια θέση που κανείς άλλος λαός δεν μπορεί να του την διεκδικήσει…». Σήμερα, στη Σοβιετική Ένωση δίνεται μεγάλη προσοχή στη μελέτη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Μαρτυρούν γι’ αυτό οι πολυάριθμες εκδόσεις αρχαίων συγγραφέων και οι σημαντικότατες μελέτες που έγιναν και γίνονται. Μια απ’ τις βασικές αρχές στο σοσιαλισμό είναι η συνέχιση και η ανάπτυξη, πάνω σε μια νέα ιστορική βάση, των καλύτερων παραδόσεων που κληρονομήθηκαν απ’ τα περασμένα.

tumblr_mw2pgcpC1E1rngocmo1_500

Με τους Jacques Lacan, Cécile Éluard, Pierre Reverdy, Louise Leiris, Zanie Campan, Pablo Picasso, Valentine Hugo, Simone de Beauvoir, Brasaï Sentados, Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Michel Leiris και Jean Aubier

Κάθε όμως ζήτημα εξετάζεται κοινωνικά και ιστορικά. Κάθε φιλοσοφική αντίληψη είναι απάντηση σε προβλήματα που θέτει η κοινωνική ζωή. Και χαρακτηρίζεται από τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες γεννήθηκε. Αυτό είναι το νήμα που μας βγάζει από τα πολυδαίδαλα σκοτάδια και μας οδηγεί στο φως της αλήθειας. Η άγνοια και η περιφρόνηση τέτοιων επιστημονικών αρχών και επιστημονικής μεθόδου έρευνας φέρνουν τη σύγχυση και τις αντιφάσεις που είδαμε παραπάνω, οδηγούν σε πολύ σοβαρά και ασυγχώρητα λάθη. Δε μπορούμε π.χ. να μιλούμε για «δυτικό πολιτισμό» και να τον ταυτίζουμε με τον αρχαίο ελληνικό και το ρωμαϊκό, που πήρε, καθώς λένε, την ευλογία του χριστιανισμού και που τώρα κυριαρχεί στην Αμερική. Αυτό όμως υποστηρίζουν οι λεγόμενοι σταυροφόροι της «σωτηρίας του δυτικού πολιτισμού». Κοινωνικές καταστάσεις διαφορετικές, τη δουλοχτητική, τη φεουδαρχική, την αστική ως τα χρόνια του ιμπεριαλισμού, όλες τις θεωρούν ένα μείγμα, έξω από τόπο και χρόνο. Ένα νόμισμα που κυκλοφορεί τρείς χιλιάδες χρόνια! Και τον πολιτισμό αυτόν, το λεγόμενο «δυτικό», το μονώνουν από το σύνολο της ιστορίας του πολιτισμού. Κρίνουν σκόπιμο και εξυπηρετικό για τις επιδιώξεις τους ότι δεν πρέπει να’χει καμμία σχέση με την Ανατολή. Σβήνουν τους πολιτισμούς της Αιγύπτου, της Μεσοποταμίας, των Ινδιών, της Κίνας, και άλλων λαών. Και ξεχνούν τα μορφωτικά ταξίδια που κάνανε σ’ αυτές τις χώρες όλοι σχεδόν οι αρχαίοι έλληνες σοφοί, ξεχνούν την άμεση επίδραση που είχαν πάνω στην ανάπτυξη της ελληνικής σκέψης οι πολιτισμοί αυτοί της Ανατολής.

Δείχνουν αδιαφορία για τα ζητήματα της ιστορίας. Μιλούν για τον αστικό ουμανισμό και δεν κάνουν καμιά προσπάθεια να τον τοποθετήσουν μέσα στις συνθήκες που τον γέννησαν. Ασφαλώς ξέρουν ή πρέπει να ξέρουν ότι ο αστικός ουμανισμός γεννήθηκε σε ορισμένη ιστορική περίοδο, από την ανάγκη της πάλης της αστικής τάξης, ενάντια στο φεουδαλισμό, στο μεσαιωνικό σκοταδισμό και τις απάνθρωπες ιεροεξεταστικές μέθοδες. Εκείνη την εποχή ήταν κίνημα προοδευτικό. Κήρυσσε τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη. Δεν πρέπει, φυσικά, να ξεχνάμε ότι και τότε ακόμα είχε περιορισμένο και ελλιπή χαρακτήρα. Δεν είχε χαρακτήρα πλατιά δημοκρατικό και λαϊκό. Και αργότερα, όταν η αστική τάξη πήρε την εξουσία, άρχισε να ξεχνά τις ανθρωπιστικές της ιδέες. Και όταν μπήκε στο στάδιο της παρακμής και της αποσύνθεσης, τότε πια άρχισε να καταπατεί και να καταργεί τα δικαιώματα του ανθρώπου, να πολεμάει με όλα τα μέσα τις αρχές που η ίδια είχε διακηρύξει.

Στην πάλη όμως των λαών για την απαλλαγή τους από την εκμετάλλευση και την υποδούλωση, γεννήθηκε ένας νέος ουμανισμός, ο σοσιαλιστικός ουμανισμός. Πραγματικά απλώνεται σ’ όλους τους ανθρώπους, είπε ο Γκόρκι, δίνοντας τον ορισμό του- έχει για σκοπό την πλήρη απελευθέρωση του εργαζόμενου λαού, όλων των φυλών, όλων των εθνών..» Οι σκοποί και το περιεχόμενό του είναι: Η απελευθέρωση απ’ την εκμετάλλευση και την καταπίεση. Η ανάπτυξη των φυσικών και πνευματικών δεξιοτήτων κάθε ανθρώπου. Ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η ανάδειξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. Η πραγματοποίηση των ευγενικών πόθων όλων των εργαζομένων. Ελπιδοφόροι δρόμοι ανοίγονται στην ανθρωπότητα για την ειρήνη για την πρόοδο και για την λευτεριά. Οι λαμπρές και μεγάλες πραγματοποιήσεις που έχουν επιτευχθεί ως τώρα επιτρέπουν στον άνθρωπο σε κάθε εργαζόμενο, ν’ αντικρίζει με απόλυτη αισιοδοξία το μέλλον. Το σφρίγος, η χαρά της ζωής, η ακλόνητη πεποίθηση για τη νίκη της ανθρωπότητας, για τη νίκη και την παραπέρα ανάπτυξη του πολιτισμού δίνουν νέα φτερά στον άνθρωπο. Αυτή την ψυχική κατάσταση του νέου ανθρώπου βλέπουν όσοι είναι τυλιγμένοι στα πένθιμα πέπλα της απαισιοδοξίας και της θλίψης και δημιουργούν τις θεωρίες τους για τη συνταύτιση του κομμουνισμού με το ρομαντισμό. Οι κομμουνιστές δεν χάνουν την επαφή τους με την πραγματικότητα. Σαν τον Ανταίο έχουν δεσμούς μ’ αυτή, από κει αντλούν την δύναμή τους. Την πραγματικότητα, όμως, τη βλέπουν στην κίνησή της, στην προοδευτική εξέλιξή της. Γι’ αυτό κάνουν διαρκώς μεγαλειώδη σχέδια. Μ’ αυτά προσπερνούν την πραγματικότητα, μα δεν την αποχωρίζονται. Αυτή την ανάτασή τους, αυτά τα φτερωτά όνειρά τους, που ξέρουν ότι είναι πραγματοποιήσιμα, τα παραδέχονται ότι είναι ρομαντισμός. Μα είναι ηρωικός ρομαντισμός, δεν είναι ο παθολογικός, ο αγεωμέτρητος, ο ξένος προς τη λογική, καθώς τον θέλει ο κ. Παναγιωτόπουλος.

Ματαροα-6

Με το γάλλο φιλέλληνα Ροζέ Μιλλιέξ στην Αθήνα (πηγή)

Και στα περασμένα γυρνούνε οι κομμουνιστές και την κλασική παράδοση την εκτιμούν. Μα όχι για να βρουν παρηγοριά και καταφύγιο. Δεν ξεθάφτουν τα περασμένα για να τα ανασυνθέσουν μηχανικά, όπως γίνεται πάντα στις κοινωνικές καταστάσεις που βρίσκονται στην παρακμή τους. Τα μελετούν- δημιουργικά. Και τα ζωογονούν για την καινούργια ζωή, που για να πλαστεί περιμένει τη δουλειά τους, τη σκέψη τους και τους ενθουσιασμούς τους. Μ’ αυτή την ιερή φλόγα προχωρεί με γιγάντια βήματα η προοδευτική ανθρωπότητα. Οι κομμουνιστές, και γενικά όλοι οι πραγματικοί, οι αληθινοί ανθρωπιστές, βρίσκονται πάνω σ’ αυτή τη γραμμή της προόδου.

Άρθρο που αναγνώστηκε στην “Ειδική Εκπομπή «Ιδεολογικό – πολιτιστικό πρόγραμμα, Εκπολιτιστική Εκπομπή»” του ραδιοσταθμού “Ελεύθερη Ελλάδα” στις 31 Ιούλη 1955

***

Ο Αλμπέρ Καμύ: μια “επαναστατημένη” ψυχή

Η κύρια αντίρρηση που μπορεί να’χει κανείς στην εκλογή του Αλμπέρ Καμύ για το φετεινό Νόμπελ της λογοτεχνίας είναι το “άκαιρο” της βράβευσής του. Την εποχή που με τον τεχνητό δορυφόρο και τα διαστημόπλοια πλαταίνει η δύναμη του ανθρώπου, θριαμβεύει το λογικό του στον προαιώνιο αγώνα με τη Φύση, τα αρτηριοσκληρωμένα γεροντάκια της Σουηδικής Ακαδημίας έρχονται να βραβεύσουν την πιο μαύρη ψυχή, την πιο απελπισμένη σκέψη του αιώνα μας, τον κήρυκα του “παραλόγου” της ανθρώπινης ζωής, τον φιλόσοφο της αυτοκτονίας.

Στο αιτιολογικό της απόφασής τους, τα γεροντάκια λένε: “Βραβεύεται γιατί εκφράζει αριστοτεχνικά τη συνειδησιακή αγωνία του σύγχρονου ανθρώπου”. Η φράση και είναι σωστή και δεν είναι. Το μοτίβο της αγωνίας σίγουρα βρίσκεται στο κέντρο του αιώνα μας. Όμως, υπάρχει αγωνία και αγωνία. Υπάρχει εκείνη που ακολουθεί τη γέννηση και την ανάπτυξη ενός καινούργιου κόσμου και που βρίσκεται ίσως στο τέλος της. Ο καινούργιος κόσμος έκανε το δρόμο του, πάτησε γερά στη Γη και αγναντεύει κιόλας “το αύριο με τα τραγούδια”. Υπάρχει και η άλλη, η επιθανάτια αγωνία του παλιού κόσμου, που χτυπιέται απελπισμένα με το κύμα που ανεβαίνει, που δεν διστάζει να πνίξει το συνναυαγό του για να πιάσει μια σανίδα, να σωθεί για λίγο ακόμα. Αυτή την τελευταία μονάχα εκφράζει ο Καμύ και – έχουν δίκιο οι Σουηδοί ακαδημαϊκοί – με τρόπο αριστοτεχνικό. Γι’ αυτό τον τρόπο, το ύφος του, το ταλέντο του, βραβεύτηκε. Γιατί ο Καμύ δεν έχει το ογκώδες έργο ενός Χέμινγουαιη ή ενός Φώκνερ, ούτε και τα πενήντα χρόνια στην υπηρεσία της λογοτεχνίας, όπως συνέβαινε στην περίπτωση π.χ. ενός Αντρέ Ζιντ. Όλο κι όλο το έργο του χωράει άνετα σε λιγότερο από μισό μέτρο ράφι μιας βιβλιοθήκης και μόλις συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια απ’ την ουσιαστική του αφιέρωση στα γράμματα.

Η ΖΩΗ ΤΟΥ

Όλα στον Αλμπέρ Καμύ ήρθαν γρήγορα, βιαστικά: η ορφάνια, η φτώχεια, η φυματίωση, η γνώση της αθλιότητας, το ξεσήκωμα, η εγκατάλειψη, η απομόνωση, η δόξα. Μόλις ενός έτους χάνει τον πατέρα του, αλσατικής καταγωγής εργάτη σ’ αγροκτήματα της Αλγερίας, που σκοτώνεται σε μιαν από τις μάχες του πολέμου του ’14 – ’18. Η μάνα του, σιωπηλή και καρτερική, ξενοπλένει και βοηθάει στη λάτρα των πλουσιόσπιτων για να’χουν ψωμί ο Αλμπέρ και ο μεγαλύτερος αδελφός του. Ζούνε σε δυο πανάθλα δωμάτια του Μπελκούρ, της συνοικίας των φτωχών Ευρωπαίων του Αλγερίου, μαζί με τη γιαγιά τους κι ένα θείο τους βαρελά. Ο Αλμπέρ είναι καλός στα μαθήματα, οι δάσκαλοι τον βοηθάνε και βγάζει το γυμνάσιο με υποτροφίες. Στα 17 του χρόνια είναι φυματικός. Η αρρώστεια, η φτώχεια της οικογένειας κι η μιζέρια της ζωής των μουσουλμάνων, που τον περιβάλλουν, είναι τα πρώτα πράγματα που γράφονται στη συνείδηση του έφηβου Καμύ. Μπαίνει στο Πανεπιστήμιο και ταυτόχρονα δουλεύει: πλασιέ σε ανταλλακτικ΄ααυτοκινήτων, υπάλληλος σε ναυτικό γραφείο, στη νομαρχία, ακόμα και στη…μετεωρολογική υπηρεσία. Είναι 20 χρονών όταν το ξεσήκωμα των Ισπανών στην επαρχία Αστούριας εμπνέει σ’ αυτόν και τη φοιτητική συντροφιά του ένα “μαζικό” θεατρικό έργο με επαναστατικό περιεχόμενο. Η Σύγκλητος απαγορεύει την παρουσίασή του. Ο Χίτλερ έχει ανέβει στην εξουσία, οι Γάλλοι αποικιστές καταπιέζουν όλο και περισσότερο τους Αλγερινούς, το Πανεπιστήμιο απαγορεύει την ελεύθερη έκφραση των επαναστατικών ιδεών του· ο Καμύ γράφεται στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Αναλαμβάνει την καθοδήγηση ορισμένων εξελίξιμων μουσουλμάνων. Σ’ ένα χρόνο τα εγκαταλείπει όλα “επειδή η Σοβιετική Ένωση υπέγραψε το σύμφωνο φιλίας του ’34 με την αποικιοκρατική Γαλλία…”.

Untitled-10_140

Σε εξόρμηση με την ομάδα του «Δημοκρατικού Αλγεριού» το 1936

Όταν τελειώνει τις σπουδές του, του προσφέρουν μια θέση καθηγητή σε κολλέγιο. Είναι διψασμένος για τη ζωή, η αρρώστια τον έχει κάνει βιαστικό, ανυπόμονο. Αρνιέται να κλειστεί στους τέσσερις τοίχους ενός σχολείου. Μπαίνει στη δημοσιογραφία. Πρώτα σ’ ένα τοπικό φύλλο στο Αλγέρι – απ’ όπου τον διώχνει η γαλλική διοίκηση για τη βιαιότητα των άρθρων του – κι ύστερα στο παριζιάνικο “Παρί Σουάρ”. Έρχεται στην Ευρώπη με μαύρη καρδιά. Νιώθει σαν εξόριστος, μακριά απ’ τον ήλιο της Αφρικής και την αλμύρα της Μεσογείου.

Αν υπήρχε κόλασή – γράφει κάπου για το Παρίσι – θα’πρεπε να μοιάζει μ’ αυτούς τους ατελείωτους γκρίζους δρόμους, όπου όλοι φοράνε μαύρα”. Δεν προφταίνει καλά – καλά να στεριωθεί στην πρωτεύοσα κι έρχεται η γαλλική ήττα του ’40 κι η Έξοδος απ’ το Παρίσι, ο δρόμος προς τη Λυών, το Νοτιά, η Κατοχή. Στις γραμμές της Αντίστασης γνωρίζεται μ’ άλλους νέους διανοούμενους και φτιάχνουν την ομάδα της “Μάχης”, μιας απ’ τις παράνομες πατριωτικές εφημερίδες. Γίνεται αρχισυντάκτης κι αρθρογράφος της. Είναι μόλις 30 χρονών…

Στην απελευθέρωση, η ομάδα κι η εφημερίδα επιζούν. Για δυο χρόνια, ο Καμύ κι οι φίλοι του αγωνίζονται να επιδράσουν στη διαμόρφωση της νέας πολιτικής ζωής της Γαλλίας. Ζητάνε “αλλαγή”, ελευθερίες, κοινωνική δικαιοσύνη. Όμως είναι μια χούφτα διανοούμενοι δίχως λαϊκή βάση, δίχως μάζες κι η φωνή τους σβήνεται σα να γραφόταν στην άμμο, στην έρημο. Κι έρχεται ο ψυχρός πόλεμος και κάθε ανανέωση της πολιτικής ζωής αναστέλλεται και τα προπολεμικά αμαρτωλά κόμματα της δεξιάς ξαναπαίρνουν την εξουσία. Η εφημερίδα έχει οικονομικές δυσκολίες, η ομάδα δεν είναι πια σύμφωνη στις πολιτικές πεποιθήσεις, διαλύεται. Ο Καμύ κουρασμένος, απογοητευμένος απ’ την άκαρπη συμμετοχή του στην πολιτική καθημερινότητα εγκαταλείπει τον αγώνα. Αποσύρεται στον πύργο του από ελεφαντόδοντο, γίνεται φιλολογικός σύμβουλος του μεγάλου εκδοτικού οίκου Γκαλλιμάρ, αφιερώνεται στο γράψιμο. Βρισκόμαστε στο τέλος του 1946. Είναι μόλις 33 ετών.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Είπαμε, δεν είναι ογκώδες. Τρία μυθιστορήματα, απ’ τα οποία τα δύο εξαιρετικά σύντομα (“Ο Ξένος”, “Η Πανούκλα”, “Η Πτώση”), τέσσερα θεατρικά έργα (“Καλλιγούλας”, “Η Παρεξήγηση”, “Κατάσταση Πολιορκίας”, “Οι Δίκαιοι”), έξι, όλα σχεδόν λιγοσέλιδα, δοκίμια (“Το ανάποδο και το ίσιο”, “Γάμοι”, “Ο μύθος του Σισύφου”, “Γράμματα σ’ ένα Γερμανό φίλο”, “Ο επαναστατημένος άνθρωπος” και “Καλοκαίρι”), δύο συλλογές από άρθρα του στη “Μάχη” και μια συλλογή διηγήματα (“Η εξορία και το βασίλειο”).

Βιβλίο Γεωργοβασίλη

Η διαστρέβλωση των εννοιών στα καλύτερά της…

Παρ’ όλη τη φαινομενική πολυπλευρικότητά του, το έργο του Καμύ είναι ενιαίο, τα διάφορα είδη δεν είναι παρά μεταφορικά μέσα της “φιλοσοφίας” του – αν μπορεί κανείς να μιλήσει για φιλοσοφία, γιατί στην περίπτωση του Καμύ δεν έχουμε το “σύτημα”, την πλατιά και ολοκληρωτική κοσμοθεωρητική κατασκευή ενός Χέγκελ ή ενός Μαρξ ή ακόμα κι ενός Σαρτρ, αλλά μάλλον ορισμένες αρχές Ηθικής, που ακριβώς ξεκινάνε απ’ την άρνηση των συστημάτων. “Είμαι ένας Άγιος χωρίς Θεό, αυτό είναι το πρόβλημά μου”, λέει κάπου ο ίδιος.

Οι αρχές του είναι συγκεντρωμένες στο μικρό αλλά περιεκτικό δοκίμιο “”Ο μύθος του Σισύφου” – περί αυτοκτονίας”. Η ζωή είναι παράλογη, λέει. Το κύριο πρόβλημα της φιλοσοφίας τίναι αυτό της αυτοκτονίας. Απ’ τη στιγμή που ο άνθρωπος διαπιστώνει τον παραλογισμό, το ανώφελο της ζωής και δεν αυτοκτονεί, διαλέγει την καταδίκη του: να ζει μόνος, ξένος, γνώστης της μοίρας του, κολασμένος ανάμεσα σε κολασμένους, πικραμένος, μ’ ένα βέλος στο πλευρό, Σίσυφος που ανεβάζει την πέτρα του μαρτυρίου ως την κορφή, για να ξανακυλήσει πίσω. Μόνη προσωρινή λύτρωση είναι να ζει ο άνθρωπος στην αγωνία, τη συνειδησιακή ανησυχία, γιατί μόνο στην ανησυχία βρίσκεται η αλήθεια. Απ’ το πρώτο του μυθιστόρημα, τον αριστουργηματικό για τη γυμνότητα, τη λιτότητα του ύφους “Ξένο” κι ως τις τελευταίες νουβέλες “Εξορία και Βασίλειο”, αυτή η μαύρη απελπισία βασιλεύει στο έργο του Καμύ. Μόνα φωτεινά διαλείμματα η “Πανούκλα” και το θεατρικό “Οι Δίκαιοι”: Σ” αυτά ο συγγραφέας αφήνει ένα παράθυρο ανοιχτό στην ελπίδα. Αφού, λέει, το παράλογο της ζωής ισχύει για όλους, αφού όλοι ζούμε την ίδια περιπέτεια, τα ίδια βάσανα, απ’ την κοινότητα της θέσης μας στον κόσμο γεννιέται αναγκαστικά μια αλληλεγγύη, που δένει τον άνθρωπο με τους ομοίους του. Στην “Πανούκλα” ο γιατρός, παρ’ όλο το “παράλογο της ζωής”, δεν αφήνει τους αρρώστους να πεθάνουν, τους γιατρεύει.

Η “Πανούκλα” γράφτηκε στα 1946. Ήταν ακόμα φρέσκια η ζεστασιά που είχε δημιουργήσει η Αντίσταση. Μετά ήρθε ο ψυχρός πόλεμος, που άγγιξε τον Καμύ περισσότερο από κάθε άλλο Γάλλο διανοούμενο. Στα 1951 τυπώνει το πιο ογκώδες βιβλίο του: το πολιτικό – ιστορικό δοκίμιο “Επαναστατημένος άνθρωπος”. Είναι μια καταδίκη του σοβιετικού συστήματος, του σοσιαλιστικού καθεστώτος κι ένας ύμνος για τους αναρχικούς και τους μηδενιστές, τους “ατομικά επαναστατημένους”. Ο Σαρτρ διακόπτει τη συνεργασία του με τον Καμύ και σ’ ένα τρομερό σε βιαιότητα άρθρο (με τον τίτλο “Η επαναστατημένη ψυχή”), γραμμένο στον παρατατικό σαν να μιλάει για κανένα πεθαμένο, χαρακτηρίζει τον Καμύ “αστό ιδεαλιστή, ελαφρώς τολστοϊκό”. Το τελευταίο αυτό ήρθε να επιβεβαιώσει “Η Πτώση”, περσινό μυθιστότημα, ατελείωτος σαρκαστικός κι απελπισμένος μονόλογος ενός πλούσιου δικηγόρου του Παρισιού που, αηδιασμένος απ’ τη ζωή, τ’ αφήνει όλα και ζει σ’ ένα ύποπτο μπαρ του λιμανιού του Άμστερνταμ. Κριτής του εαυτού του, αυτοτιμωρούμενος, εξομολογείται στους περαστικούς τη βρωμιά της ζωής του και τους πιέζει να του πουν τη βρωμιά της δικής του ζωής… Σίγουρα υπάρχει στον τελευταίο Καμύ μια τολστοϊκή νοσταλγία του χριστιανισμού. Στην “Πτώση” επανειλημμένα αναφέρεται ο Χριστός σαν ένας “αδελφός στον πόνο”. Απόχτησε τάχα ο αρνητής Άγιος Καμύ το Θεό του; Όλα μπορούν να βολευτούν αφού βολεύτηκε το “παράλογο της ζωής” με το βραβείο Νόμπελ..

Όπως και να’ ναι το πράγμα, ο Καμυ δεν το “έκλεψε” το Νόμπελ. Μπροστά στο γράψιμό του, το ύφος ενός Χέμινγουαιη π.χ. μοιάζει αφελής πλατυασμός. Είναι τόση η περιγραφική του δύναμη, που το διάβασμα με μιας και των έξι, για παράδειγμα, διηγημάτων που αποτελούν τη συλλογή “Εξορία και Βασίλειο” είναι σχεδόν αδύνατο, ανυπόφορο. Η ακρίβεια στις λεπτομέρειες, η εκλογή των προσώπων μέσα απ’ την καθημερινή πραγματικότητα, η ατμόσφαιρα που δημιουργεί, χτίζουν έναν κόσμο ολόμοιο με τον αληθινό, μ’ αυτόν που ζούμε όλοι μας. Κι ωστόσο, υπάρχει μια διαφορά: ο Καμύ διαλέγει και φωτίζει μονάχα τις κακές πλευρές του, μονάχα τις καταστάσεις που σπρώχνουν τον άνθρωπο στην απελπισία. Αυτή η “διαφορά” είναι το έργο του.

Κ. Σταματίου

Δημοσιεύτηκε στο δημοσιογραφικό όργανο της ΕΔΑ, Αυγή, 20 Οκτώβρη 1957, φ.1493, σ.2

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: