Ορέστης Κανέλλης: Εικαστικές Τέχνες – Θέμα και Περιεχόμενο

Εικαστικές Τέχνες – Θέμα και Περιεχόμενο

Άλλο είναι το περιεχόμενο που έχει ένα θέαμα της ζωής κι άλλο εκείνο που έχει ένας πίνακας ή ένα άγαλμα με το ίδιο θέμα.

Μια διαδήλωση έχει πρώτ’ απ’ όλα ιδεολογικό περιεχόμενο, μια μάνα με το παιδί συναισθηματικό, κι ένα πανέρι φρούτα αισθησιακό. Λέω “πρώτ’ απ’ όλα”, γιατί είναι φανερό πως κι η διαδήλωση έχει ψυχολογικό, κι ένας ψυχολόγος μπορεί να τη δει μονάχα απ’ αυτή τη μεριά, κι ακόμα κι αισθησιακά όπως ακριβώς έχει κι η μάνα με το παιδί.

Το περιεχόμενο, όμως, ενός πίνακα με τα παραπάνω θέματα, θα εξαρτηθεί από τη στάση του καλλιτέχνη, δηλαδή, από τις αντιδράσεις του στα γεγονότα της ζωής.

Ας πάρουμε το συνηθισμένο θέμα της μάνας με το παιδί. Ένας καλλιτέχνης θα συγκινηθεί από το αισθηματικό μέρος και θα μεταχειρισθεί τέτοιες μορφές ώστε να εκφράσει τη συγκίνησή του από το θέαμα της μητρικής στοργής.

Ένας δεύτερος μπορεί μονάχα να βρει αφορμή να πραγματοποιήσει έναν πίνακα όπου το κύριο χαρακτηριστικό θα’ναι η ζωή της σάρκας κι οι πτυχώσεις των ρούχων κι ένας τρίτος θα δημιουργήσει ένα έργο ανεξάρτητο από τη ζωή με μοναδικό σκοπό την εναρμόνιση όγκων και χρωμάτων.

Είναι σπάνιο ένας καλλιτέχνης να επιδιώκει αποκλειστικά ένα σκοπό. Μα η υπεροχή μιας επιδίωξης, συνειδητής ή όχι, είναι συχνά φανερή και ο σχηματικός διαχωρισμός σε αποκλειστικές επιδιώξεις αναγκαίος για να καταλάβουμε τις σχέσεις μορφής και περιεχομένου.

paint_28867

Για τον καλλιτέχνη η μορφή του έργου του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ψυχικό του περιεχόμενο και για το θεατή το περιεχόμενο του έργου εξαρτάται αποκλειστικά από τη μορφή του, με την πιο πλατιά έννοια, γιατί ένας ζωγραφικός πίνακας αποτελείται από σχήματα και χρώματα (και τίποτα άλλο) και ένα γλυπτικό έργο από όγκους μέσα στο χώρο. Έτσι, η μορφή του έργου καθορίζεται κυρίως από το περιεχόμενό του, όχι από το θέμα του, καθορίζεται από την ψυχολογική στάση του δημιουργού του μέσα στην πραγματικότητα.

Όταν ο Ρενουάρ ζωγραφίζει μια μάνα με το παιδί, πραγματοποιεί μια χρωματική συμφωνία, όπου εκτός από την απόλαυση της χρωματικής αρμονίας, είναι αδύνατο να μην αισθανθούμε όλα τα συναισθήματα που σχετίζονται με την τρυφερότητα και τη στοργή και ν’ αγνοήσουμε τη ζωή της ύλης. Ο Καριέρ, όμως, δε δίνει τίποτ’ άλλο από τα συναισθήματα.

Τα παλιοπάπουτσα που ζωγράφισε ο Βαν Γκογκ αποκτούν μια σημασία τεράστια, που θα’ταν μάταιο να την αναζητήσουμε στα ίσια τα αντικείμενα. Ένα πιάτο, ένα πηρούνι και μια καράφα του Σουτίν δίνουν μια τέτοια συγκλονιστική συγκίνηση που δεν είναι δυνατό να μας δώσουν τα ταπεινά αυτά αντικείμενα που χρησιμοποιούμε στη ζωή.

Ο Λεζέ, με τα ίδια αντικείμενα, αφού τους αφαιρέσει κάθε ατομικότητα, τα μεταχειρίζεται σα σχήματα και χρώματα αφηρημένα, για να συνθέσει ένα τρίτο αντικείμενο, που είναι ο πίνακάς του.

Η Βυζαντινή Τέχνη και η Αναγέννηση έχουν πολλά κοινά θέματα με περιεχόμενο ολότελα διαφορετικό. Για το βυζαντινό τεχνίτη, ο κόσμος της ύλης είναι μια ματαιότητα και μια δοκιμασία της “αιώνιας ψυχής”. Γι’ αυτό και τα αντικείμενα δεν έχουν υλική υπόσταση, είναι σχήματα ψυχικά, ενώ, αντίθετα, η Αναγέννηση είναι, πριν απ’ όλα, ένας ύμνος στην ύλη.

e8da3587f93176d602236c08b6d5fd7cΗ τεχνοτροπία, όχι η τεχνική, βρίσκεται σε στενή εξάρτηση με την κοσμοθεωρητική στάση του καλλιτέχνη, συνειδητή ή όχι. Ίσαμε ένα βαθμό προδικάζει, όχι φυσικά την ποιότητα, αλλά τη φύση του περιεχομένου του έργου του. Γι’ αυτό, δεν είναι παράξενο να βλέπουμε διάφορα κοινωνικοπολιτικά καθεστώτα να καταπολεμούν λυσσαλέα ορισμένες τεχνοτροπίες. Η αστική τάξη, όταν αισθάνεται πως δε βρίσκεται σε κίνδυνο, είναι φιλελεύθερη και στην πολιτική και στην τέχνη. Ο ναζισμός, όμως, εξόρισε όλους τους πρωτοπόρους καλλιτέχνες από τη Γερμανία.

Αν όμως το θέμα και το περιεχόμενο είναι δύο πράγματα διαφορετικά, σε ορισμένο τόπο και χρόνο, η εκλογή ενός θέματος προαναγγέλει και τη φύση του περιεχομένου του. Ο Χίτλερ δεν επέτρεπε στους καλλιτέχνες να μεταχειρίζονται θέματα από τις καταστροφές του πολέμου όταν ετοίμαζε τον πόλεμο. Την τραγωδία της Γκέρνικας δεν τη ζωγράφισε ένας φασίστας ζωγράφος, μα ένας επαναστάτης, ο Πικασσό.

Ένα τοπίο ή μια νεκρή φύση μπορούν να’ναι εξίσου άσχημα ή όμορφα όσο και τα βασανιστήρια των αγωνιστών της αντίστασης στα μπουντρούμια της Ειδικής. Γιατί τα αντικείμενα μέσα στο έργο τέχνης έχουν τη σημασία που τους δίνει ο καλλιτέχνης κι όχι αυτή που έχουν στη φύση, και η αισθητική αξία του έργου δεν είναι ανάλογη με τη σημασία του αντικειμένου ή των γεγονότων που έγιναν αφορμή να πραγματοποιηθεί, αλλά με το βαθμό της συγκίνησης του καλλιτέχνη και την ικανότητά του να την οργανώσει σε μορφές.

cebaceb1cebdceadcebbcebbceb7cf82-cebfcf81ceadcf83cf84ceb7cf82-cf84cebf-cf80ceb1ceb9ceb4ceaf-cebcceb5-cf84cebf-ceb7cebbceb9cebfcf84cf81Οι αστοί κριτικοί ξέρουν πολύ καλά πως η αξία της τέχνης δεν εξαρτάται από το θέμα που πραγματεύεται. “Με οποιοδήποτε θέμα μπορούν να γίνουν αριστουργήματα”, αναμασούν αδιάκοπα. Όταν όμως η εκλογή ενός θέματος είναι προμήνυμα περιεχομένου δυσάρεστου γι’ αυτούς, ξεχνούν αμέσως την πρώτη τους διαπίστωση και χάνουν τα “αντικειμενικά” τους κριτήρια.

Από ένα επαναστατικό θέμα μπορεί να βγει όχι μονάχα ένα κακό έργο ποιοτικά, μα και αντιδραστικό, αντίθετα με την επιδίωξη του δημιουργού του.

Κι όσο είναι ανάγκη να μην ξεχνούν οι αστοί κριτικοί πως μ’ ένα “επαναστατικό θέμα” μπορεί να πραγματοποιηθεί ένα αριστούργημα, άλλο τόσο είναι ανάγκη να ξέρουν οι δικοί μας καλλιτέχνες πως ένα “πρωτοποριακό θέμα” με πλατύ περιεχόμενο δεν αρκεί να δημιουργήσει έργο με ανάλογο περιεχόμενο και καλλιτεχνική αξία.

Αν, όμως, το θέμα, το περιεχόμενο, η μορφή, η τεχνοτροπία και η τεχνική είναι έννοιες διαφορετικές, βρίσκονται σε ειδικές σχέσεις μεταξύ τους και αλληλεπιδράσεις. Και δεν είναι τυχαίο αν τον τελευταίο μισόν αιώνα στην Ευρώπη οι ζωγράφοι καταπιάστηκαν με θέματα και αντικείμενα που στη φύση έχουν μηδαμινό περιεχόμενο, σε μερικές περιπτώσεις εγκατέλειψαν ολότελα τα αντικείμενα (αφηρημένη τέχνη) ή τους έδωσαν μιαν άλλη υπόσταση και δημιούργησαν σχέσεις μεταξύ τους ανεξάρτητες από τις αντικειμενικές (υπερρεαλισμός). Όλα αυτά τα συμπτώματα χαρακτηρίζουν μια εποχή που ο υποκειμενισμός κυριαρχεί. Μα αυτό είναι ένα άλλο πολύ μεγάλο πρόβλημα που δεν πρόκειται σήμερα να εξετάσουμε.

Πηγή: Φιλολογικός Ριζοσπάστης, φύλλο Πέμπτης 31 Οκτώβρη 1946, σ.1. Πάρθηκε από το ψηφιακό αρχείο εφημερίδων της Εθνικής Βιβλιοθήκης

Άλλα κείμενα του Ορέστη Κανέλλη:

Για μια Ζωντανή Νεοελληνική Τέχνη

Αντικειμενισμός, Υποκειμενισμός, Φορμαλισμός

Ο ρεαλισμός στην Τέχνη

Advertisements

Tagged: , , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: