Ο Νίκος Φίλης & οι σχέσεις Κράτους – Εκκλησίας στη λαϊκοδημοκρατική Πολωνία

Η εκπαραθύρωση του Νίκου Φίλη στον πρόσφατο ανασχηματισμό έσπειρε την απογοήτευση στις τάξεις όσων ήλπιζαν πως μια κυβέρνηση όπως αυτή του Αλέξη Τσίπρα θα μπορούσε “έστω” να τα βάλει με ένα από τα εσωτερικά στηρίγματα του συστήματος (μιας και η “μάχη” με τα εξωτερικά στηρίγματα κατέληξε σε διασυρμό), όπως την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας. Σε κάθε περίπτωση, έστω και μόνο για τις προσδοκίες που -κακώς- καλλιεργήθηκαν και στο ζήτημα χωρισμού κράτους-εκκλησίας, και ανεξαρτήτως αν καποιος ήλπιζε στον Τσίπρα για αυτό, η υπόθεση αυτή πάει πίσω.

Μένει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε ποιες θα μπορούσαν να είναι οι προϋποθέσεις για ένα τέτοιο προχώρημα στην πολιτική και κοινωνική ζωή στη χώρα και να μελετήσουμε διάφορα παραδείγματα επίλυσης αυτού του ζητήματος που εμποδίζει την κοινωνία και τη χώρα να προχωρήσει. Το παράδειγμα της μεταπολεμικής λαϊκοδημοκρατικής Πολωνίας από αυτή την άποψη μπορεί να είναι χρήσιμο προς μελέτη. Ένα κράτος-κατασκεύασμα των μεγάλων δυνάμεων που νίκησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με μεγαλοϊδεάτικες φαντασιώσεις (από τη Βαλτική ως τη Μαύρη Θάλασσα), και αντισοβιετικό προσανατολισμό, “χρειαζόταν” ενισχυμένο το ρόλο της εκκλησίας και γερές δόσεις θρησκοληψίας στον πληθυσμό. Επομένως, η ανασυγκρότηση της Πολωνίας μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε να αντιμετωπίσει και το πρόβλημα της παρουσίας της Εκκλησίας σε όλες τις πτυχές της ζωής της χώρας και των πολιτών.

i-national-congress-of-delegates-of-the-commission-priests-of-the-society-of-fighters-for-freedom-and-democracy-zbowid-february-1952Φλεβάρης 1952. 1ο Πανεθνικό συνέδριο των εκπροσώπων των Επιτροπών Ιερέων της Ένωσης Αγωνιστών για την Ειρήνη & τη Δημοκρατία (ZBoWiD). Η εικόνα του επικεφαλής του πολωνικού λαϊκού κράτους Μπολέσλαβ Μπιέρουτ πίσω από το βήμα των ομιλητών.

Από αυτή την άποψη, οι χειρισμοί της προοδευτικής κοσμικής κυβέρνησης της Πολωνίας έπρεπε να μην οδηγούν σε μετωπική σύγκρουση, αλλά να πετυχαίνουν στρατηγικά το στόχο τους. Έτσι, κινήθηκε ως εξής στα τρία βασικά ζητήματα: όσον αφορά το στόχο περιορισμού της παρέμβασης της Εκκλησίας στην πολιτική, η λαϊκοδημοκρατική Πολωνία προσπάθησε να το πετύχει, αφ’ενός, στρέφοντας την προσοχή της Εκκλησίας σε θέματα εξωτερικής πολιτικής και αξιοποιώντας την στο θέμα της αναγνώρισης των συνόρων της από τη Γερμανία και το Βατικανό, αφ’ετέρου, ρητά ζητώντας της να σταματήσει να επιτίθεται στο ίδιο το προοδευτικό κοσμικό καθεστώς της λαϊκής δημοκρατίας. Όσον αφορά τον περιορισμό της “αυτόματης” επιβολής της θρησκευτικής αντίληψης στην κοινωνική και ιδεολογική ζωή, η προοδευτική κοσμική κυβέρνηση της λαϊκοδημοκρατικής Πολωνίας δεν έθιξε ευθέως καποια δικαιώματα της Εκκλησίας και των ένθεων, αλλά αύξησε και εξίσωσε νομικά τα δικαιώματα των αθέων. Κινήθηκε, δηλαδή, τυπικά πιο “δεξιά” αλλά μάλλον πιο αποτελεσματικά σε σχέση με την κυβέρνηση Τσίπρα που νομικά κινήθηκε μόνο για την αποποινικοποίηση της … καθύβρισης των “θείων”. Όσον αφορά το επίμαχο θέμα της Παιδείας, χωρίς να θίξει τη διδασκαλία των θρησκευτικών (για την οποία, πάλι, κινήθηκε τυπικά πιο “δεξιά” από την κυβέρνηση Τσίπρα αφού το πρόγραμμα της θρησκευτικής διδασκαλίας θα συνδιαμορφωνόταν), κατοχύρωσε, αφ’ενός, ότι τα θρησκευτικά σχολεία δεν θα είναι άντρο σκοταδισμού, αφ’ετέρου, ότι θα δημιουργηθούν σχολεία που δεν θα διδάσκουν θρησκευτικά.

Παρότι είναι εξαιρετικά μετριοπαθή τα μέτρα που πήρε η λαϊκοδημοκρατική Πολωνία της πρώτης περιόδου (ως το 1956 και το θάνατο του τριτοδιεθνιστή ηγέτη της Μπολέσλαβ Μπιέρουτ), σίγουρα μπορούν να δώσουν ενδιαφέρουσες ιδέες..

Βλ.επίσης το πώς επέλυσε το ίδιο ζήτημα η λαϊκοδημοκρατική Ουγγαρία εδώ.

***

Διάταγμα για την προστασία της ελευθερίας της συνείδησης και της θρησκείας

(ψηφίστηκε στο υπουργικό συμβούλιο στις 5 Αυγούστου 1949)

I. Η πολωνική κυβέρνηση εγγυάται την ελευθερία συνείδησης και θρησκείας σε όλους τους πολίτες της.

II. Όποιος παραβιάζει τα δικαιώματα ενός πολίτη λόγω της πίστης του ή της μη προσχώρησής του σε οποιοδήποτε θρησκευτικό δόγμα υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.    

III. Όποιος εξαναγκάζει άνθρωπο να συμμετέχει σε τελετή θρησκευτικής λατρείας και όποιος εμποδίζει άνθρωπο να συμμετέχει σε τέτοιες τελετές υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.

IV. Όποιος καταχράται τη θρησκευτική ελευθερία αρνούμενος να αφήσει ένα άλλο άτομο να συμμετέχει σε θρησκευτική τελετή λόγω των πολιτικών, κοινωνικών ή επιστημονικών δράσεων ή πεποιθήσεών του υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.

V. Όποιος προσβάλλει τα θρησκευτικά αισθήματα άλλων με το να βεβηλώνει δημοσίως θρησκευτικά αντικείμενα ή τόπους λατρείας υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.

VI. Όποιος δημοσίως υποθάλπτει ή εγκωμιάζει θρησκευτικές συγκρούσεις υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.

VII.1.Όποιος δημοσίως προσβάλλει, περιγελά, ή εξευτελίζει μία ομάδα ή ένα άτομο λόγω της θρησκευτικής του ένταξης ή των θρησκευτικών του πεποιθήσεων ή λόγω της μη προσχώρησής του σε καποιο θρησκευτικό δόγμα υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.

2.Όποιος ασκεί φυσική βία ενάντια σε άνθρωπο λόγω των θρησκευτικών του πεποιθήσεων ή για την μη ύπαρξη τέτοιων υπόκειται στην ίδια ποινή.

3.Όποιος διαπράττει οποιαδήποτε άλλη εγκληματική ενέργεια σε βάρος ομάδας ή ατόμου λόγω ένταξης σε θρησκευτική ομάδα, λόγω θρησκευτικών πεποιθήσεων ή μη ύπαρξης τέτοιων υπόκειται σε φυλάκιση.

4.Αν καποια ενέργεια που περιγράφεται στην παράγραφο 3 προκαλέσει θάνατο, σοβαρό τραυματισμό, διασάλευση της ειρήνης και της τάξης ή κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια, το πρόσωπο που τη διαπράττει υπόκειται σε φυλάκιση για περίοδο όχι μικρότερη των 3 ετών, ισόβια ή στη θανατική ποινή.

19460722-newly-opened-bridge-poniatowski-bierut-i-kropidlo-681x49022/07/1946. Ο Μπολέσλαβ Μπιέρουτ παρακολουθεί αγιασμό σε εγκαίνια γέφυρας στην Πονιάτοβα.

VIII.1.Όποιος καταχράται τη θρησκευτική ελευθερία και την ελευθερία συνείδησης για να προάγει στόχους εχθρικούς προς τη μορφή της κυβέρνησης της Πολωνικής Δημοκρατίας υπόκειται σε φυλάκιση για μια περίοδο όχι μικρότερη των 3 ετών.

2.Όποιος προβαίνει σε προετοιμασίες για να διαπράξει ενέργειες κατά παράβαση της παραγράφου 1 υπόκειται σε φυλάκιση.

ΙΧ.Όποιος καταχράται τη θρησκευτική ελευθερία για προσωπικά οφέλη, επωφελείται της ανθρώπινης ευπιστίας για να διασπείρει ψεύτικες φήμες ή για να παραπλανήσει τους άλλους μέσω απάτης ή φανερών πράξεων, υπόκειται σε φυλάκιση.

Χ.Όποιος παίρνει μέρος σε συμφωνία, σκοπός της οποίας είναι η διάπραξη οποιουδήποτε εγκλήματος περιγράφεται στα άρθρα 3 ως και 9, ή όποιος συνειδητά προσχωρεί σε ένα πλήθος το οποίο συλλογικά διαπράττει ένα τέτοιο έγκλημα, υπόκειται σε φυλάκιση.

ΧΙ.Όποιος, αντίθετα προς το καθήκον του, δεν παρεμβαίνει κατά τη διάπραξη ενός τέτοιου εγκλήματος υπόκειται σε φυλάκιση ως και 5 ετών.

ΧΙΙ.Όποιος με οποιονδήποτε τρόπο προκαλεί, ενθαρρύνει, συστήνει ή δημοσίως εγκωμιάζει τη διάπραξη ενός εγκλήματος που περιγράφεται στα άρθρα 2 ως και 9 υπόκειται σε φυλάκιση.

ΧΙΙΙ.Όποιος βρεθεί ένοχος βάσει αυτού του διατάγματος μπορεί να στερηθεί, με απόφαση δικαστηρίου, τα πολιτικά δικαιώματά του και τα δικαιώματά του ως πολίτη.

ΧΙV.Όλες οι περιπτώσεις που εμπίπτουν σε αυτό το διάταγμα υπόκεινται στη δικαιοδοσία εφετείων.

ΧV.Οι πρόνοιες του Ποινικού Κώδικα του 1932 και του διατάγματος της 15ης Ιούλη 1946 αναφορικά με τα εγκλήματα που ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνα κατά την περίοδο της εθνικής ανασυγκρότησης παραμερίζονται, σε περιπτώσεις που εμπίπτουν στο παρόν άρθρο.

ΧVΙ.Ο Υπουργός Δικαιοσύνης εξουσιοδοτείται για την υλοποίηση αυτού του διατάγματος.

ΧVΙΙ.Το διάταγμα τίθεται σε ισχύ από την ημέρα της δημοσίευσής του.

Συμφωνία εκπροσώπων της πολωνικής κυβέρνησης και του Ρωμαιοκαθολικού Επισκοπάτου Πολωνίας

Για το σκοπό της διασφάλισης των καλύτερων ευκαιριών για ανάπτυξη και ειρηνική εργασία για τη Λαϊκή Πολωνία και τους πολίτες της, η πολωνική κυβέρνηση, η οποία διάκειται υπέρ του σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας, και το Πολωνικό Επισκοπάτο, το οποίο ενδιαφέρεται για την ευημερία της Εκκλησίας και τα συμφέροντα του κράτους, συμφωνούν να καθορίσουν τη σχέση τους με τον ακόλουθο τρόπο:

Ι.Το Επισκοπάτο θα απευθύνει έκκληση ώστε, κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης των εκκλησιαστικών καθηκόντων του και σε συμφωνία με τα διδάγματα της Εκκλησίας, ο κλήρος να διδάσκει τους πιστούς να τρέφουν σεβασμό για το νόμο και τις αρχές του κράτους.

ΙΙ.Το Επισκοπάτο θα απευθύνει έκκληση ώστε, κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης των εκκλησιαστικών καθηκόντων του, ο κλήρος να καλεί τους πιστούς να εντείνουν το έργο τους για την ανοικοδόμηση της χώρας και την άνοδο της ευημερίας της χώρας.

ΙΙΙ.Το Πολωνικό Επισκοπάτο δηλώνει ότι οικονομικοί, ιστορικοί, πολιτιστικοί και θρησκευτικοί λόγοι, όπως και λόγοι ιστορικής δικαιοσύνης επιτάσσουν οι Ανακτημένες Περιοχές να ανήκουν στην Πολωνία δια παντός. Βασισμένο στο γεγονός ότι οι Ανακτημένες Περιοχές αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της Δημοκρατίας, το Επισκοπάτο θα απευθύνει αίτημα στην Αγία Έδρα ώστε οι κατοικημένες επισκοπές να μετατραπούν σε επισκοπικές ενορίες. (σημείωση: Οι Ανακτημένες Περιοχές, περίπου 39.000 τ.μ., είναι εδάφη που αποσπάστηκαν από τη Γερμανία και εκχωρήθηκαν στην Πολωνία με απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών, της Σοβιετικής Ένωσης και της Μεγάλης Βρετανίας στη Διάσκεψη του Πότσνταμ τον Αύγουστο του 1945. Η περιοχή αποκαλείται από τους Πολωνούς Ανακτημένες Περιοχές γιατί πρόκειται για παλιά πολωνικά εδάφη. Ενώ οι πολωνοί επίσκοποι διοικούν τις επισκοπές των Ανακτημένων Περιοχών, η Αγία Έδρα δεν τις έχει ακόμα αναγνωρίσει ως μόνιμο τμήμα της Πολωνίας).

book_koniecipoczatek_17Ο Μπολέσλαβ Μπιέρουτ παρακολουθεί τελετή για τη γιορτή του Corpus Christi.

IV.Στο μέτρο των δυνατοτήτων του, το Επισκοπάτο θα αντιταχθεί σε ενέργειες εχθρικές προς την Πολωνία και ιδίως τις αντιπολωνικές ρεβιζιονιστικές ενέργειες του γερμανικού Κλήρου.

V.Η αρχή ότι ο Πάπας είναι η αρμόδια και ανώτατη αρχή της Εκκλησίας έχει να κάνει με ζητήματα πίστης, ηθών και εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας. Σε άλλα ζητήματα, ωστόσο, το Επισκοπάτο καθοδηγείται από τα συμφέροντα του πολωνικού κράτους.

VI.Στηριζόμενο στο δεδομένο ότι η αποστολή της Εκκλησίας μπορεί να υλοποιείται εντός διαφόρων κοινωνικών και οικονομικών συστημάτων που διαμορφώνονται από κοσμική εξοσυία, το Επισκοπάτο θα εξηγήσει στον κλήρο ότι δεν πρέπει να αντιτίθεται στην ανάπτυξη συνεταιρισμών στις αγροτικές περιοχές, καθώς το συνεταιριστικό σύστημα βασίζεται ουσιαστικά στο ηθικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης για την εθελοντική κοινωνική αλληλεγγύη, η οποία έχει στόχο την ευημερία όλων.

VII.Συμφώνως προς τις αρχές και καταδικάζοντας όλες τις ενέργειες ενάντια στο πολωνικό κράτος, η Εκκλησία θα αντιταχθεί ιδίως στην εκμετάλλευση των θρησκευτικών αισθημάτων για αντικρατικούς σκοπούς.

VIIΙ.Η Εκκλησία, η οποία καταδικάζει κάθε έγκλημα, σύμφωνα με τις αρχές της, θα καταπολεμήσει τις εγκληματικές δραστηριότητες παράνομων ομάδων και θα καταγγείλει και τιμωρήσει βάσει του εκκκλησιαστικού νόμου όσους κληρικούς είναι ένοχοι για συμμετοχή σε οποιαδήποτε παράνομη δραστηριότητα ενάντια στο πολωνικό κράτος.

ΙΧ.Συμφώνως προς τα διδάγματα της Εκκλησίας, το Επισκοπάτο θα υποστηρίξει κάθε προσπάθεια για την ενίσχυση της ειρήνης και θα αντιταχθεί, στο βαθμό των δυνατοτήτων του, σε κάθε απόπειρα πρόκλησης πολέμου.

Χ.Η θρησκευτική διδασκαλία στα σχολεία:

Α.Η κυβέρνηση δεν προτίθεται να περιορίσει το σημερινό καθεστώς της θρησκευτικής διδασκαλίας στα σχολεία· το πρόγραμμα της θρησκευτικής διδασκαλίας θα διαμορφωθεί από τις εκπαιδευτικές αρχές μαζί με εκπροσώπους του Επισκοπάτου· τα σχολεία θα εφοδιαστούν με τα αντίστοιχα εγχειρίδια· λαϊκοί και κληρικοί διδάσκοντες των θρησκευτικών θα έχουν ίση αντιμετώπιση με τους διδάσκοντες άλλων αντικειμένων· οι επιθεωρητές θρησκευτικής εκπαίδευσης θα οριστούν από τις σχολικές αρχές κατόπιν διαβούλευσης με το Επισκοπάτο.

Β.Οι αρχές δεν θα θέσουν εμπόδια στους μαθητές που επιθυμούν να συμμετέχουν σε θρησκευτικές τελετές εκτός σχολείου.

Γ.Παρότι τα υπάρχοντα σχολεία που είναι Καθολικά σε χαρακτήρα θα συνεχίσουν να υπάρχουν, η κυβέρνηση θα ζητήσει αυτά τα σχολεία να εκτελέσουν τις οδηγίες πιστά και να υλοποιήσουν το πρόγραμμα που καθορίζουν οι κρατικές αρχές.

Δ.Τα σχολεία που λειτουργεί η Καθολική Εκκλησία θα χαίρουν των προνομιών των κρατικών σχολείων σύμφωνα με τις γενικές αρχές που καθορίζουν οι αντίστοιχοι νόμοι και οι κανονισμοί των κρατικών αρχών.

Ε.Όπου δημιουργείται ένα σχολείο το οποίο δεν παρέχει θρησκευτική διδασκαλία ή όπου ένα σχολείο μετατρέπεται σε σχολείο χωρίς θρησκευτική διδασκαλία, όσοι Καθολικοί γονείς το επιθυμούν, θα έχουν το δικαίωμα και τη δυνατότητα να στέλνουν τα παιδιά τους σε σχολεία όπου διδάσκεται η θρησκευτική διδασκαλία.

ΧΙ.Στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Λούμπλιν θα επιτραπεί να συνεχίσει το υπάρχον εύρος δραστηριοτήτων του.

ΧΙΙ.Τα καθολικά ιδρύματα και ενώσεις θα απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα που απολάμβαναν ως τώρα, όταν ικανοποιούν όλες τις απαιτήσεις που υπάρχουν στο διάταγμα αναφορικά με τις ενώσεις. Οι ίδιες αρχές θα εφαρμόζονται και για την Αδελφότητα της Αγίας Μαρίας.

procession-in-warsaw-in-june-1946Παρέλαση στην κατεστραμμένη από τον πόλεμο Βαρσοβία.

ΧΙΙΙ.Η Εκκλησία θα έχει το δικαίωμα και τη δυνατότητα να ασκεί τις δραστηριότητές της στα πεδία της φιλανθρωπίας, της πρόνοιας και της θρησκευτικής εκπαίδευσης εντός του πλαισίου των υπάρχοντων κανονισμών.

ΧΙV.Ο Καθολικός Τύπος και οι Καθολικές εκδόσεις θα χαίρουν των ίδιων προνομίων όπως ορίζουν οι αντίστοιχοι νόμοι και κανονισμοί των αρχών, σε ίση βάση με τις άλλες εκδόσεις.

ΧV.Κανένα εμπόδιο δεν θα τίθεται στον τρόπο διεξαγωγής της θρησκευτικής λατρίας, των παραδοσιακών τελετών και πομπών. Συμφώνως προς τις απαιτήσεις για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης, οι διευθετήσεις για τέτοιες τελετές θα γίνονται με διαβούλευση ανάμεσα στις εκκλησιαστικές και διοικητικές αρχές.

XVI.Το στάτους των στρατιωτικών ιερέων θα καθοριστεί από ειδικό κανονισμό, ο οποίος θα συνταχθεί από τις στρατιωτικές αρχές σε συμφωνία με εκπροσώπους του Επισκοπάτου.

XVIΙ.Η θρησκευτική φροντίδα σε σοφρωνιστικά καταστήματα θα ανατεθεί σε ιερείς που θα οριστούν από τις αρμόδιες αρχές κατόπιν σύστασης του τοπικού επισκόπου.

ΧVIII.Στα κρατικά και κοινοτικά νοσοκομεία η θρησκευτική φροντίδα για όσους ασθενείς την επιθυμούν, θα παρέχεται από ιερείς που θα βρίσκονται στα νοσοκομεία και οι οποίοι θα αμείβονται μέσω μιας ειδικής συμφωνίας.

ΧΙΧ.Τα θρησκευτικά τάγματα θα έχουν πλήρη ελευθερία δράσης εντός των ορίων του λειτουργήματός τους και εντός του πλαισίου των υπαρχόντων νόμων.

Υπογράφτηκε στη Βαρσοβία στις 14 Απρίλη 1950

Βλαντισλάβ Βόλσκι

Υπουργός Δημόσιας Διοίκησης

Έντουαρντ Όσαμπ

Υφυπουργός Εθνικής Άμυνας

Φράντσεσκ Μάζουρ

Μέλος του Κοινοβουλίου

Επίσκοπος Ζίγκμουντ Τσορομάνσκι

Γραμματέας του Επισκοπάτου

Επίσκοπος Ταντέους Ζακρζέφσκι

Επίσκοπος Πλοκ

Επίσκοπος Μίχαλ Κλέπατς

Επίσκοπος Λοτζ

Πηγή: Polish Research & Information Service, Poland Documents and Reports No. &, Religious Freedom and the State-Church Agreement, Νέα Υόρκη, Μάης 1950

Advertisements

Tagged: , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: