Alfred Uçi: Φιλοσοφία & Τέχνη

Για τη σχέση ανάμεσα σε φιλοσοφία και τέχνη, την αλληλεξάρτηση και την αμοιβαία επίδρασή τους. Η σύνδεση της φιλοσοφίας με τα προβλήματα της καλλιτεχνικής αντίληψης και δημιουργικότητας. Η σημασία και ο ρόλος της φιλοσοφίας και της τέχνης στη διαμόρφωση της κοσμοαντίληψης και στην επαναστατική διαπαιδαγώγηση

Φιλοσοφία & Τέχνη

του Άλφρεντ Ούτσι, καθηγητή και επικεφαλής της έδρας διαλεκτικού υλισμού στο κρατικό πανεπιστήμιο των Τιράνων

1753073

Ο άνθρωπος – αντικείμενο της φιλοσοφίας και της τέχνης

Η επιστημονική σημασία του αντικειμένου της φιλοσοφίας και της τέχνης αποτελεί μία από τις κύριες προϋποθέσεις για να κατανοήσουμε τη σύνθετη σχέση ανάμεσά τους.

Υπό την επιρροή του νεοθετικισμού, στις καπιταλιστικές χώρες είναι ευρέως διαδεδομένη η άποψη ότι η φιλοσοφία μπορεί να διατηρήσει το γνωσιακό της ρόλο και κύρος μόνο αν “απαλλαγεί” από τα προβλήματα του ανθρώπου, αν ασχολείται μόνο με τα μεθοδολογικά και λογικά προβλήματα της επιστημονικής γνώσης, αν μετασχηματιστεί σε μια επιστήμη όπως όλες οι άλλες ξεχωριστές επιστήμες. Αυτή η τάση της “επιστημονικοποίησης” της φιλοσοφίας, η οποία υποστηρίζεται επίσης από πολλούς σημερινούς ρεβιζιονιστές, έχει δώσει στους εχθρούς του μαρξισμού τη δυνατότητα να ισχυρίζονται ότι η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία είναι “ανεπαρκής”, γιατί τάχα αγνοεί το πρόβλημα του ανθρώπου και δεν χρησιμεύει ως μια φιλοσοφία της ζωής. Κατ’ αυτούς, η μαρξιστική φιλοσοφία μπορεί να γεμίσει το “κενό” της συνδυαζόμενη με τον υπαρξισμό, ο οποίος ισχυρίζεται ότι είναι η μόνη φιλοσοφία της ζωής στις μέρες μας. 

Η φιλοσοφία πάντοτε ασχολούταν με τα μεθοδολογικά, επιστημολογικά προβλήματα της επιστημονικής γνώσης. Η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία αποδίδει ιδιαίτερη προσοχή σε αυτά ειδικά σήμερα, όπου η σημασία τους έχει μεγαλώσει, ως αποτέλεσμα της γοργής ανάπτυξης της επιστήμης. Όμως η φιλοσοφία, και ακόμα λιγότερο η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία, ποτέ δεν περιόριζε το αντικείμενό της μόνο στα επιστημολογικά προβλήματα της γνώσης· επιτελεί ρόλο κοσμοαντίληψης, είναι ένας κλάδος που ασχολείται με τον άνθρωπο, είναι φιλοσοφία της ζωής, γιατί το πρόβλημα της σχέσης του ανθρώπου με τον κόσμο βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής της. Καμία μεμονωμένη επιστήμη δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη φιλοσοφία, να συμπληρώσει το ρόλο της στην κατανόηση του κόσμου, ή να παράσχει αυτό τον τύπο ολοκληρωμένης γνώσης που η φιλοσοφία μάς δίνει.

Όντας μια αντίληψη για τον κόσμο ως σύνολο και για το ρόλο του ανθρώπου σε αυτόν, η φιλοσοφία επίσης στοχεύει να αποτελεί μία αντίληψη που να προσανατολίζει τη στάση του ανθρώπου ως κοινωνικού όντος, την πρακτική και τη θεωρητική του δράση, τη συμπεριφορά του και τα κοινωνικά ιδεώδη του. Η φιλοσοφία δεν είναι μόνο ένα επιστημολογικό ιδεώδες και μια καθαρή διανοητική άσκηση του νου, αλλά είναι επίσης μια βαθιά συλλογιστική για τα προβλήματα που αφορούν τον άνθρωπο περισσότερο, είναι επίσης ένα ιδανικό για την πρακτική συμπεριφορά και στάση του ανθρώπου, μία κοινωνική αξιολόγηση για τα πλέον διαφορετικά είδη της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η φιλοσοφία είχε πάντοτε ένα ισχυρό υπόβαθρο κοινωνικής-συναισθηματικής σημασίας. Δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρχει καμία αντίληψη που να είναι πραγματικά φιλοσοφική και, ταυτόχρονα, ψυχρά αδιάφορη, απαθής έναντι των προβλημάτων και των ανησυχιών του ανθρώπου. Όλα αυτά ισχύουν πλήρως όσον αφορά τη μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία, η οποία, ενώ επίσης ασχολείται με τα μεθοδολογικά και λογικά προβλήματα της γνωστικής λειτουργίας, θέτει στο κέντρο της προσοχής της το πρόβλημα του ανθρώπου, το πρόβλημα του επαναστατικού μετασχηματισμού του απάνθρωπου καπιταλιστικού κόσμου και της δημιουργίας του κομμουνισμού. Οποιαδήποτε προσπάθεια για την αποξένωση της μαρξιστικής φιλοσοφίας από αυτά τα προβλήματα της ζωής του ανθρώπου αποδυναμώνει και παραλύει την ενεργή και μετασχηματιστική της δύναμη. Ο σ. Ενβέρ Χότζα επέκρινε τη θέση των σύγχρονων ρεβιζιονιστών οι οποίοι έχουν περιορίσει τη μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία σε απλή λογική (Εισηγήσεις & Ομιλίες 1967- ’68, σ. 377), επιδιώκοντας να αποσπάσουν την προσοχή της από τα κοινωνικά προβλήματα, από την αποκάλυψη των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών οι οποίες υποδουλώνουν τον άνθρωπο.

labirintet-e-modernizmit

Το να κατανοούμε τη φιλοσοφία ως μια κοσμοαντίληψη, ως μια φιλοσοφία της ζωής, ως έναν κλάδο που ασχολείται με τον άνθρωπο, επιτρέπει επίσης να γίνει κατανοητή η στενή σύνδεση τέχνης και φιλοσοφίας.

Πρώτον, η τέχνη βρίσκεται κοντά στη φιλοσοφία λόγω του εύρους των φαινομένων της πραγματικότητας που αντανακλά. Κανένα φαινόμενο συνολικά στον κόσμο – αστρικά φαινόμενα και ζωή, φυτικός και ζωικός κόσμος, ιστορικά γεγονότα – δεν είναι ξένο προς την τέχνη. Από αυτή την άποψη, η τέχνη έδωσε στον άνθρωπο ολοκληρωμένη γνώση, παρόμοια με αυτή που του δίνει η φιλοσοφία. Για αυτό το λόγο, η τέχνη και η φιλοσοφία κατέχουν μία θέση στη συνείδηση κάθε ανθρώπου. Μπορούμε να πούμε ότι δεν υπάρχει κανένας χωρίς συγκεκριμένες φιλοσοφικές απόψεις, όπως δεν υπάρχει κανένας στον οποίο η τέχνη να μην του έχει αφήσει κανένα ίχνος.

Δεύτερον, η τέχνη είναι κοντινή με τη φιλοσοφία γιατί πάντοτε είχε τον άνθρωπο στο επίκεντρο της προσοχής της. Όσο πολυάριθμα και να είναι τα φαινόμενα της πραγματικότητας της φύσης που αντανακλώνται στην τέχνη, η τέχνη ενδιαφέρεται, πρώτα από όλα, όπως η φιλοσοφία, για τα προβλήματα του ανθρώπου ως κοινωνικού όντος, ως κοινωνικής προσωπικότητας· ενδιαφέρεται για τα προβλήματα της ζωής του, της δουλειάς του, του αγώνα του, για τα αισθήματα, τις σκέψεις και τον πνευματικό κόσμο του, για τις φιλοδοξίες, τις επιθυμίες και τους στόχους του. Οι ανησυχίες, οι έγνοιες, οι χαρές, τα δεινά, με δυο λόγια, κάθε τι πραγματικά ανθρώπινο ποτέ δεν ήταν ξένο προς την τέχνη. Δεν αναφέρθηκε τυχαία και με αλληγορικό τρόπο ο Γκόρκι για την τέχνη, χαρακτηρίζοντάς τη “δόγμα για τον άνθρωπο”. Η αισθητική αξία κάθε έργου τέχνης συνδέεται άμεσα με το βαθμό στον οποίο η ζωή του ανθρώπου διεισδύει σε αυτό. Επομένως, η σοσιαλιστική τέχνη ανοίγει διάπλατα τις πόρτες προς τη μαρξιστική – λενινιστική φιλοσοφία ώστε η όλη ανθρωπιστική και ανθρώπινη ουσία της να διεισδύσει σε αυτή.

Τρίτον, η τέχνη δεν είναι μόνο γνώση για τον κόσμο, αλλά ήταν και παραμένει, όπως η φιλοσοφία, ένα ισχυρό όπλο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ανθρώπου και για τη διαπαιδαγώγησή του, για τον προσανατολισμό όλης της πρακτικής και πνευματικής δραστηριότητας του ανθρώπου. Με την συγκινησιακή, εκφραστική και υποδηλωτική της δύναμη, η τέχνη είναι σε θέση να επηρεάζει τον προσανατολισμό των πολιτικών και ηθικών στάσεων, των φιλοσοφικών και αισθητικών απόψεων του ανθρώπου. Η τέχνη δεν είναι απλώς μια αντανάκλαση του κόσμου, αλλά και κάτι το ιδεατό. Στην τέχνη, η αντανάκλαση αναμειγνύεται με τη φαντασία, η ζωή με το ιδεατό, τα γεγονότα με τη μυθοπλασία. Όντας τρόπος γνώσης της πραγματικότητας, της ζωής όπως είναι, η τέχνη είναι ταυτόχρονα ένα κάλεσμα για μια νέα πραγματικότητα, για αυτό που μπορεί και πρέπει να είναι, είναι ένα κάλλος που μας ωθεί προς αυτήν… Από αυτή την άποψη, δεν μπορεί παρά να προκύπτει το εξής ζήτημα, αναφορικά τόσο με την τέχνη όσο και με τη φιλοσοφία: ότι μπορούν να αποτελούν όπλα για να κρατούν γονατισμένο και υπόδουλο τον άνθρωπο ή μέσα για να κινητοποιούν τον άνθρωπο στον αγώνα για μια καλύτερη ζωή.

imagemagic-php

Τέταρτον, η τέχνη, όπως και η φιλοσοφία είναι ένας βαθύς στοχασμός για τα διαφορετικά φαινόμενα της ζωής. Όσο ευρύς κι αν είναι ο χώρος για το αλληγορικό στοιχείο στην τέχνη, το κύριο νόημά της δημιουργείται μέσα από τις ιδέες και το σκεπτικό που φέρει. Η τέχνη στοχεύει στο να διεισδύει στις βαθύτερες πτυχές της ζωής, στον πυρήνα των φαινομένων· στοχεύει στην ανακάλυψη της σημασίας των γεγονότων της ζωής, του νοήματός τους. Η τέχνη δεν μπορεί να πετύχει το στόχο της χωρίς να βασίζεται στις φιλοσοφικές ιδέες της εποχής, τις οποίες ο Μαρξ αποκάλεσε “πεμπτουσία”, “ζωντανό πνεύμα” του πολιτισμού της εποχής.

Αισθητική ιδέα

Η συνάφεια της τέχνης με τη φιλοσοφία δεν εξαλείφει τις ουσιαστικές διαφορές τους. Η τέχνη και η φιλοσοφία έχουν τις ιδιαίτερες μορφές και περιεχόμενό τους, την ιδιαίτερη γλώσσα και λογική τους. Η τέχνη δεν είναι μόνο μια απλή και μηχανική αναπαράσταση της φιλοσοφίας, ούτε μια απλή συγκεκριμενοποίηση φιλοσοφικών ιδεών. Επομένως, η μεταφορά φιλοσοφικών ιδεών στην τέχνη ενέχει από μόνη της τον κίνδυνο να καταπατηθεί και να ακρωτηριαστεί ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της τέχνης, ο κίνδυνος οι φιλοσοφικές ιδέες να μην προσαρμοστούν στη γλώσσα της τέχνης και να παρουσιάζονται απλώς κατά τρόπο περιγραφικό, σχηματικό και αισθητικά παράταιρο.

Πώς μπορεί αυτός ο κίνδυνος γενικά να αποτραπεί; Με ποιο τρόπο μπορούν οι φιλοσοφικές ιδέες να μετασχηματιστούν, μέσα στην τέχνη, σε αισθητικές ιδέες; Συχνά λέγεται ότι η μόνη προϋπόθεση για αυτό είναι η φιλοσοφική ιδέα να γίνει μια αλληγορική ιδέα, γιατί, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η μόνη ιδιότητα που διακρίνει την τέχνη από τις άλλες μορφές κοινωνικής συνείδησης είναι ο αλληγορικός τρόπος αντανάκλασης της πραγματικότητας.

Αυτή η αντίληψη δεν είναι ορθή· πρώτον, επειδή οδηγεί κάποιον να σκεφτεί ότι η καλλιτεχνική αφομοίωση της πραγματικότητας γίνεται μόνο με έναν τρόπο – τον αλληγορικό. Αν έτσι είχαν τα πράγματα, θα ήταν αδύνατο για τις φιλοσοφικές ιδέες να διεισδύουν σε είδη τέχνης (όπως, για παράδειγμα, τη μουσική) που δεν χρησιμοποιείται ο αλληγορικός τρόπος καλλιτεχνικής αφομοίωσης της πραγματικότητας. Στην πραγματικότητα, η εμπειρία από την ιστορία της παγκόσμιας τέχνης δείχνει ότι ένα πλούσιο φιλοσοφικό περιεχόμενο μεταφέρεται στο πεδίο της μουσικής, όπως και σε άλλα είδη τέχνης που βασίζονται στον αλληγορικό τρόπο καλλιτεχνικής αφομοίωσης της πραγματικότητας. Φυσικά, τα διάφορα είδη τέχνης δεν έχουν τις ίδιες δυνατότητες για κάτι τέτοιο.

2001-estetika-e-groteskut-libri-iv

Δεύτερον, και ξεκινώντας από τη σημασία της ακριβούς αισθητηριακής αναπαράστασης της πραγματικότητας στην τέχνη, κάποιοι πιστεύουν ότι η φιλοσοφική ιδέα μπορεί να μετατραπεί σε αισθητική ιδέα μόνο αν πάρει τη μορφή ενός υφολογικού τρόπου, ενός σχήματος λόγου, αλληγορίας, συμβόλου, παρομοίωσης κλπ. Είναι αλήθεια ότι η φιλοσοφική ιδέα συχνά καθίσταται αισθητική με το να ενσαρκώνεται σε ένα υφολογικό σχήμα. Αυτός ο δρόμος, ωστόσο, δεν είναι ο μοναδικός. Κάθε τύπος τέχνης χρησιμοποιεί ένα ειδικό σύστημα ή τύπο ιδιαίτερων μέσων για το μετασχηματισμό των ιδεών γενικά, συνεπώς και των φιλοσοφικών ιδεών σε αισθητικές ιδέες. Στη γλυπτική, για παράδειγμα, η ιδέα καθίσταται αισθητική ιδέα αν πάρει τη μορφή μίας πλαστικής ιδέας. Μάλιστα, ακόμα και στη λογοτεχνία, η φιλοσοφική ιδέα δεν καθίσταται αισθητική απαραίτητα μόνο με τη μορφή υφολογικού σχήματος. Οι σκέψεις του Φάουστ καθίστανται αισθητικές για εμάς όχι τόσο λόγω της αλληγορικότητάς τους, όσο για το βάθος και την αλήθεια τους. Στον “Πόλεμο και Ειρήνη” του Τολστόι υπάρχουν ολόκληρες σελίδες γεμάτες φιλοσοφικών συλλογισμών που μοιάζουν να ανήκουν σε φιλοσοφικές πραγματείες· ωστόσο, τεκμηριώνονται αισθητικά, δεν είναι εκτός κλίματος της γενικής καλλιτεχνικής δομής του μυθιστορήματος, γιατί αποτελούν μία απαραίτητη φιλοσοφική επίρρωση η οποία κινεί τη σκέψη και τις ενέργειες των χαρακτήρων, τις απόψεις του συγγραφέα για το νόημα και τη λογική της ανθρώπινης ιστορίας.

Στον τομέα της λογοτεχνίας, η αισθητικοποίηση των φιλοσοφικών ιδεών ή, όπως έχουμε συνηθίσει να λέμε, η “αλληγορικότητα” αυτών των ιδεών επιτυγχάνεται μέσα από πολύ διαφορετικά μέσα και τρόπους, μέσα από την αισθητική εναρμόνιση των διαστάσεων της μορφής και του περιεχομένου του έργου τέχνης. Οι ιδέες του έργου τέχνης καθίστανται αισθητικές, στη μια περίπτωση, με την αφήγηση, στην άλλη, με τα κατάλληλα είδη λόγου ή αλληγοριών, ή με παραβολές, και στην άλλη, με την παρήχηση, με την επιδέξια αξιοποίηση των λεπτομερειών, με την εναρμόνιση του συνόλου με τα μέρη. Οι ιδέες, επίσης, καθίστανται αισθητικές χάρη στο βάθος, τη συνέπεια και τη λογική τους, μέσα από το συνδυασμό αλήθειας και φαντασιακής επινόησης, τη μια, με την περιγραφή εικόνων και γεγονότων, την άλλη, με το να δίνονται ορθολογικές συνθέσεις, με τη διατήρηση της ομοιότητας με τα φαινόμενα της πραγματικότητας, σε άλλες περιστάσεις με γκροτέσκα μέσα ή αλληγορίες και σύμβολα, ενίοτε με τη χρήση ενός σφοδρού διαλόγου, άλλοτε με τη λυρικότητα, με παραστατικό, αισθησιακό και χειροπιαστό τρόπο, και σε άλλες περιπτώσεις, με την ανάδειξη της ουσιαστικής πτυχής κλπ.

Αν αφήσουμε κατά μέρος τα άπειρα συγκεκριμένα μέσα που χρησιμοποιούνται για να δοθεί στην τέχνη αισθητικό περιεχόμενο ιδεών, τότε μπορούμε να συνάγουμε ότι η τέχνη διακρίνεται από τη φιλοσοφία, πρώτον, γιατί υπάρχει χώρος σε αυτή μόνο για όσες φιλοσοφικές ιδέες αντανακλούν τις αισθητικές πτυχές της ανθρώπινης ζωής. Οι φιλοσοφικές ιδέες καθίστανται αισθητικές μόνο αν δίνουν μορφή στο κάλλος και το μεγαλείο των φαινομένων της πραγματικότητας, τις κωμικές ή τραγικές πτυχές της ζωής, τα ταπεινά και άσχημα φαινόμενα του κόσμου.

Δεύτερον, η τέχνη εκφράζει τον εσωτερικό κόσμο του ζωντανού ανθρώπου μέσα από την ενότητα των συναισθηματικών και διανοητικών πτυχών του. Το έργο τέχνης δεν έχει καμία αυθεντική αισθητική αξία όταν γεμίζεται με κενούς φιλοσοφικούς συλλογισμούς, οι οποίοι στερούνται οποιουδήποτε συναισθήματος και συγκινησιακού στοιχείου, όταν οι φιλοσοφικές ιδέες ρίχνονται σε αυτό ως ψυχρά κατασκευάσματα του νου, υπολογισμένα με ακρίβεια ωσάν να επρόκειτο για μαθηματικές φόρμουλες και εξισώσεις, όταν δεν είναι βρεγμένες από τα δάκρυα της ψυχής και δεν θερμαίνονται με τη ζέση της καρδιάς. Οι φιλοσοφικοί συλλογισμοί, ακόμα και για τις ομορφιές της ζωής, δηλαδή, για τα αισθητικά φαινόμενα της πραγματικότητας, όσο σωστοί και βαθιοί να είναι στο πεδίο της τέχνης, δεν μπορούν να παραστήσουν τη διαιώνιση των ομορφιών της ζωής· δεν μπορούν συνεπώς, να αποσπώνται από την αίσθηση, από το συναισθηματικό στοιχείο, από τη χαρά που το όμορφο μάς δίνει, από τη μεγαλοπρέπεια, από τη λύπη που η τραγωδία μάς δίνει.

uci_estetika-jeta-arti_1970

Η τέχνη διαμορφώνει τον πνευματικό κόσμο του ανθρώπου με αυτό το μίγμα αισθημάτων και σκέψης το οποίο υπάρχει στην καθημερινή ζωή κάθε ανθρώπου. Επομένως, η ζωντανή αλήθεια αποτελεί μια θεμελιώδη προϋπόθεση ώστε οι ιδέες να μπορούν να γίνουν αισθητικές. Ο στρατηγός στο μυθιστόρημα του Ισμαήλ Κανταρέ “Ο στρατηγός ενός νεκρού στρατού” τείνει να φιλοσοφεί και αυτή η τάση δεν είναι επιτηδευμένη ή “ψεύτικη” μπροστά στη “στρατιωτική” του φύση, επειδή ο συγγραφέας τον έχει πραγματικά θέσει σε μια κατάσταση (να συλλέγει τα κόκκαλα των σκοτωμένων στρατιωτών) όπου δεν μπορεί παρά να φιλοσοφεί. Αυτή η τάση να φιλοσοφεί θα ήταν λάθος αν ο στρατηγός εμφανιζόταν σε μια άλλη κατάσταση, σε μια κατάσταση όπου διοικούσε, έδινε εντολές, διέτασσε τη διεξαγωγή επιχειρήσεων ενός ζωντανού στρατού. Όσο πιο κοντινή η ιδέα προς τη ζωή, τόσο πιο συγκεκριμένη, τόσο πιο απτή, τόσο πιο παραστατική και ζωντανή θα είναι. Και, από την άλλη, όσο πιο μακριά από τη ζωή βρίσκεται η ιδέα, τόσο πιο αφηρημένη, ορθολογιστική και τεχνητή παραμένει.

Προκειμένου να αποτραπεί το να είναι ψυχρή η αλήθεια στην τέχνη, πρέπει να συνδέεται με τον κόσμο των στόχων, των φιλοδοξιών, των ελπίδων και των ιδανικών που εμφανίζονται στις καρδιές των ανθρώπων και τους εμπνέουν. Ενίοτε, γίνονται απόπειρες άρνησης της αναγκαιότητας να αισθητικοποιούνται οι φιλοσοφικές ιδέες στην τέχνη, με τα δήθεν “δράματα ιδεών”, “δράματα – θέσεις” ή “μυθιστορήματα κόνσεπτ” που τάχα δημιουργούνται χωρίς χαρακτήρες ή υποκείμενα. Μάλιστα, η δραματουργία του Μπρεχτ αναφέρεται για να υποστηρίξει τα λεγόμενα “δράματα ιδεών”. Στην πραγματικότητα, δεν μπορεί να υπάρχει δράμα που να υπόκειται στους νόμους της τέχνης και να μην έχει πρόσωπα – χαρακτήρες και θέμα, όπως και κανένα καλλιτεχνικό δράμα με χαρακτήρες και θέμα δεν μπορεί παρά να είναι δράμα ιδεών. Στις δυτικές χώρες, αυτή η λογοτεχνία που εγκατέλειψε τους χαρακτήρες και τα θέματα στα μυθιστορήματα και στο δράμα, εσχάτως αποθεώνεται ως “αντιμυθιστόρημα” ή ως αφηρημένο θέατρο ή ως αποδραματοποιημένη κινηματογραφία. Αναφορικά με τη δραματουργία του Μπρεχτ, η πρωτοτυπία της δεν έγκειται σε κάποιο μονόπλευρο αντικαλλιτεχνικό ορθολογισμό που μετατρέπει τα δράματά του σε “δράματα ιδεών”, αλλά σε αυτή τη μόνιμη παρουσία της σκέψης, των ιδεών του συγγραφέα στη συνολική δομή του έργου, στη συνολική κίνηση των χαρακτήρων και των ζωντανών καταστάσεων, οι οποίες μαγνητίζουν το θεατή και τον κερδίζουν με το μέρος τους.

Τρίτον, η τέχνη παρουσιάζει τις αισθητικές ιδέες στο επίπεδο και σε αντιστοιχία με τη δομή της συνήθους συνείδησης του ανθρώπου. Σε αυτό το επίπεδο, οι πολιτικές ή φιλοσοφικές, ηθικές ή επιστημονικές ιδέες δεν υπάρχουν διαφοροποιημένες και αποσπασμένες η μία από την άλλη. Η τέχνη στοχεύει στο να παρουσιάσει στην ανθρωπότητα χαρακτήρες, τους τρόπους τους, δράσεις και ζωντανές καταστάσεις, με τον πλέον συγκεκριμένο τρόπο, ωσάν να ήταν ζωντανές και πραγματικές. Επομένως, η κίνηση της σκέψης του ανθρώπου ως τμήματος του πνευματικού του κόσμου, παρουσιάζεται από την τέχνη με αυτή τη μορφή που υπάρχει στην πραγματική ζωή του ανθρώπου, στην συνήθη συνείδηση, χωρίς να την υποβάλει στη θεωρητική-επιστημονική συνείδηση, στην οποία οι φιλοσοφικές, πολιτικές, νομικές και ηθικές ιδέες διαφοροποιούνται, στην οποία οργανώνονται σε ένα σύστημα αφαιρέσεων, καθίστανται αντικειμενικές μέσω μιας ειδικής γλώσσας, της γλώσσας της επιστήμης, και τεκμηριώνονται με ειδικού τύπου λογικά επιχειρήματα και μεθόδους. Φυσικά, η τέχνη δεν στερείται αφαιρέσεων, οι οποίες είναι παρούσες στην καλλιτεχνική γενίκευση. Αν πλήρως στερούνταν αφαιρέσεων, η τέχνη δεν θα ήταν σε θέση να παίξει αυτό το μεγάλο επιστημολογικό ρόλο που παίζει: δεν θα ήταν μια αντανάκλαση των τυπικών και ουσιαστικών πτυχών της ζωής. Όμως, η αφαίρεση στην τέχνη είναι πάντοτε η μία πλευρά της καλλιτεχνικής γενίκευσης, η οποία αποτελεί μια αδιαχώριστη ενότητα της σκέψης με τις εντυπώσεις, με ζωντανές συγκεκριμένες εντυπώσεις που αποκτώνται από τη συναισθηματική διαιώνιση της πραγματικότητας και με την οποία ενότητα εκφράζεται αυτή η πραγματικότητα σύμφωνα με τη δομή και το επίπεδο της συνήθους συνείδησης.

albania-mitologjia-folklori-letersia_1_d8df17cbe08ff32138028fafaf320c4e

Μάλιστα, ακόμα και όταν το έργο τέχνης πραγματεύεται έναν άνθρωπο που είναι ειδικός στη φιλοσοφία, έναν επαγγελματία φιλόσοφο (π.χ. ο “Καντίντ” του Βολταίρου), οι φιλοσοφικές του ιδέες πρέπει επίσης να αποκτούν τη μορφή αισθητικών ιδεών.

Η φιλοσοφία και τα προβλήματα της γνωστικής αντίληψης της τέχνης

Η φιλοσοφία επιδρά στην τέχνη με διάφορους τρόπους. Η φιλοσοφία ασκεί την επιρροή της στην τέχνη, όπως και στην επιστήμη, μέσω της γενικής της μεθόδου γνωστικής αντίληψης. Η καλλιτεχνική αφομοίωση της πραγματικότητας είναι μια διαδικασία γνωστικής αντίληψης. Στην τέχνη, η διαδικασία της γνωστικής αντίληψης δεν είναι μια παθητική, μηχανιστική αντανάκλαση των φαινομένων της πραγματικότητας, των γεγονότων της ζωής, στο μυαλό του καλλιτέχνη, αλλά είναι μία ενεργητική και σύνθετη διαδικασία η οποία επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της φιλοσοφίας. Κατά τη διαδικασία της καλλιτεχνικής αντίληψης της πραγματικότητας προκύπτουν πολλά προβλήματα μεθοδολογικού, επιστημολογικού χαρακτήρα, τα οποία επηρεάζουν την καλλιτεχνική δημιουργία. Για αυτό το λόγο, η αισθητική έχει χαρακτηριστεί και ως “εφαρμοσμένη επιστημολογία”.

Η φιλοσοφία, ως μεθοδολογία και επιστημολογία της γνωστικής αντίληψης, έχει αφήσει ανεξίτηλα τα ίχνη στην καλλιτεχνική δημιουργικότητα κάθε εποχής. Έτσι, για παράδειγμα, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τα διάφορα ρεύματα της παρακμάζουσας αστικής τέχνης της εποχής του ιμπεριαλισμού, αν δεν κατανοήσουμε τη σύνδεσή τους με την αστική φιλοσοφία. Η φιλοσοφική αντίληψη του θετικισμού, ότι η γνώση είναι απλώς μία απαρίθμηση γεγονότων, πλήρως περιορισμένη ως μια αισθητηριακή βιωματική εμπειρία, έδωσε άμεση ώθηση στις νατουραλιστικές τάσεις στην αστική τέχνη του 19ου και 20ού αιώνα, τις τάσεις να εγκαταλείπεται η καλλιτεχνική γενίκευση, τις τάσεις να γίνεται η τέχνη μία απλή ποσοτική καταγραφή λεπτομερειών της πραγματικότητας. Ο θετικιστικός τρόπος σκέψης άσκησε επίδραση στη μονομέρεια των μεταϊμπρεσιονιστών οι οποίοι υποστήριζαν ότι η ζωγραφική όφειλε να παρουσιάζει ό,τι φαίνεται στο μάτι, την απoσπασμένη από το αντικείμενο εικόνα που δίνεται στη συνείδηση. Αυτή η μονόπλευρη και αρρωστημένη ψυχολογία, η οποία οδηγεί την καλλιτεχνική γνώση σε μια ατελείωτη αναζήτηση μέσα σε απροσδιόριστους ιδιωτικούς χώρους του πνευματικού κόσμου του ατόμου, πίσω από τους οποίους η ολότητα των χαρακτήρων χάνεται, και σε μια με μικροσκόπιο ανάλυση της συνείδησης, η οποία χάνει την ενότητά της, αναπτύχθηκε στην αστική τέχνη του τελευταίου αιώνα υπό την επιρροή του υποκειμενικού ιδεαλισμού, ο οποίος, εξαιρουμένου του εγώ, της συνείδησης του υποκειμένου, αρνείται κάθε άλλη πραγματικότητα. Οι θεμελιωτές της αφηρημένης ζωγραφικής θεωρούσαν κάτι τέτοιο ως το λογικό αποτέλεσμα “ενεργητικής” φιλοσοφίας η οποία κήρυττε την ύλη, την αντικειμενική πραγματικότητα, ως μη υπάρχουσα, και η οποία θεωρούσε ότι τα πράγματα ήταν “μία ενεργητική κατάσταση” της συνείδησης. Ο φιλοσοφικός φροϋδισμός άνοιξε το δρόμο σε όλους τους ψυχαναλυτικούς πειραματισμούς της παρακμάζουσας αστικής τέχνης η οποία βλέπει την άσχημη πτυχή ως έναν βιολογικό νόμο της ζωής· επικεντρώνει την προσοχή του καλλιτέχνη στην περιγραφή όλων των ειδών τις ανωμαλίες, τα κτηνώδη πάθη, τα βάρβαρα ένστικτα και την κοινωνική παθολογία, τις παθολογικές δυσμορφίες της ψυχής, τον α-λογισμό και το παραλήρημα.

Υπάρχουν επίσης πολλά επιστημολογικά και μεθοδολογικά προβλήματα της καλλιτεχνικής ιδιοποίησης, τα οποία συναντούν επίσης οι δικοί μας καλλιτέχνες και οι συγγραφείς κατά τη δημιουργική τους δραστηριότητα. Βασιζόμενοι στη μαρξιστική-λενινιστική αισθητική και φιλοσοφία, οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες μας έχουν βρει νέες, πρωτότυπες λύσεις στα επιστημολογικά και μεθοδολογικά προβλήματα της δημιουργικότητας, και με αυτές έχουν βρεθεί σε θέση να αναπτύσσουν το καινοτόμο πνεύμα του καλλιτεχνικού πολιτισμού του λαού μας.

alfred_uci_botime

Ενδιαφέρουσα είναι η προσπάθεια των συγγραφέων μας να συνδυάζουν την οπτική γωνία του δημιουργού με αυτή των χαρακτήρων των έργων τέχνης, η παρουσίαση της πραγματικότητας σύμφωνα με την αντικειμενική της λογική με τη μέθοδο της αφήγησης η οποία χρησιμεύει στην αύξηση της καλλιτεχνικής εκφραστικότητας, ο εναρμονισμός της αφήγησης και της σύνθεσης με τις ορθολογικές και λογικές μορφές αναστοχασμού, το συνεχές και η αντικειμενική πραγματικότητα του χώρου και του χρόνου, ο συσχετισμός του εξωτερικού και του εσωτερικού εκφραστικού στοιχείου στην καλλιτεχνική μορφή, ο συσχετισμός του περιγραφικού και του ψυχολογικού, του επιστημολογικού και του αξιολογικού, του δημιουργικού και του μετασχηματιστικού στοιχείου, ο συσχετισμός του συναισθηματικού και του ορθολογικού στοιχείου, οι τρόποι διατύπωσης του αισθητικού κοινωνικού ιδεώδους του συγγραφέα, ο ρόλος του ποιητικού πάθους στην έκφραση αυτού του ιδεώδους, η αλήθεια των γεγονότων, η ιστορική αλήθεια και η καλλιτεχνική γενίκευση κλπ.

Η φιλοσοφία ως η ουσία της τέχνης

Η φιλοσοφία δεν διεισδύει στα έργα τέχνης μόνο έμμεσα, μέσω των επιστημολογικών και μεθοδολογικών προβλημάτων της δημιουργικότητας· μπορεί, επίσης, να διεισδύσει σε αυτά άμεσα, πρώτον, όταν ο καλλιτέχνης αντανακλά τις φιλοσοφικές ιδέες μιας εποχής ή μιας ομάδας ανθρώπων. Για αυτό το λόγο υπάρχουν “φιλοσοφικά” είδη τα οποία έχουν εξειδικευτεί κυρίως στην αφομοίωση των φιλοσοφικών ιδεών. Τα δράματα του Σοφοκλή και του Σαίξπηρ, η “Θεία Κωμωδία” του Δάντη και η δραματουργία του Κορνέιγ και του Ρακίνα, το “Καντίντ” και το “Ζαντίγκ” του Βολταίρου, ο “Φάουστ” του Γκαίτε, τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, του Καμύ ή του Τόμας Μαν, ο “Στρατηγός του νεκρού στρατού” του Κανταρέ κλπ παρουσιάζουν τα σύγχρονα φιλοσοφικά προβλήματα. Τα έργα τέχνης που στοχεύουν να παρουσιάσουν μεγάλες εικόνες της ζωής, να παρουσιάσουν τον πνευματικό κόσμο του ανθρώπου ολόπλευρα, δεν μπορούν παρά να έχουν μία φιλοσοφική ουσία. Από την άλλη, ένα μεμονωμένο έργο τέχνης μπορεί να υπάρχει ακόμα και χωρίς να πραγματεύεται φιλοσοφικά προβλήματα άμεσα, ενώ η τέχνη, γενικά, μίας κοινωνίας ή μίας τάξης δεν μπορεί παρά να αντανακλά την πάλη των φιλοσοφικών ιδεών της εποχής της.

Το γεγονός ότι συνολικά η σοσιαλιστική μας τέχνη καθίσταται όλο και πιο φιλοσοφική, μαρτυρά την πραγματική πρόοδο του σοσιαλιστικού καλλιτεχνικού πολιτισμού της χώρας μας. Τα έργα τέχνης που πραγματεύονται φιλοσοφικά προβλήματα δεν είναι λίγα, και το ενδιαφέρον των καλλιτεχνών να πραγματεύονται την πάλη των φιλοσοφικών ιδεών αυξάνεται. Αναμφίβολα, η περαιτέρω άνθιση της τέχνης μας δεν εξαρτάται μόνο από τον εμπλουτισμό του φιλοσοφικού περιεχομένου της· αυτός είναι μόνο ένας τρόπος. Γιατί στην τέχνη μπορεί να υπάρχουν εξαιρετικά έργα χωρίς κανένα αμιγώς φιλοσοφικό περιεχόμενο.

Δεύτερον, η φιλοσοφία διεισδύει στην ουσία των έργων τέχνης ως ένα αδιαχώριστο στοιχείο για την αξιολόγηση του ουσιαστικού υλικού τους, η οποία εκφράζεται με την εκτίμηση του καλλιτέχνη για τη ζωή, για τα γεγονότα, και για τη σημασία των γεγονότων της πραγματικότητας. Η αξιολογική στάση του καλλιτέχνη εξαρτάται από το σύνολο των ιδεολογικών του απόψεων. Όμως η φιλοσοφία, λειτουργώντας ως κοσμοθεωρία, αφήνει ανεξίτηλα τα ίχνη στο γενικό προσανατολισμό της αξιολογικής στάσης του καλλιτέχνη. Με την ερμηνευτική της δύναμη, με το ρόλο της ως κοσμοθεωρίας, η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία αποτελεί ένα αναντικατάστατο όπλο για τον αξιολογικό προσανατολισμό της σοσιαλιστικής μας τέχνης. Η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία δίνει στους καλλιτέχνες μας αυτή την οπτική γωνία η οποία είναι απαραίτητη για την εκτίμηση και ερμηνεία της πραγματικότητας σύμφωνα με τη σοσιαλιστική ιδεολογία, ώστε να καταλάβουν μία επαναστατική συνεπή θέση στη σύνθετη διαδικασία της ταξικής πάλης.

ceshtje_teorike_te_estetikes_dhe_te_kultures

Η μαρξιστική-λενινιστική κοσμοαντίληψη καθίσταται ένας θετικός παράγοντας στη δημιουργική δραστηριότητα των καλλιτεχνών μας όταν προσαρμόζεται στην ιδιαίτερη φύση της τέχνης και δεν παραμένει ένα εξωτερικό συμπλήρωμά της, αλλά καθίσταται το φυσικό πνεύμα και η εσωτερική ζωή της γλώσσας στην οποία η τέχνη μιλά. Ο Φ. Ένγκελς επεσήμαινε ότι η ιδεολογική μεροληπτικότητα κάθε έργου πραγματικής τέχνης πρέπει φυσιολογικά να εκφράζεται μέσα από το σύστημα της καλλιτεχνικής παραστατικής απεικόνισης της πραγματικότητας.

Πηγή: Albania Today, αγγλόφωνο πολιτικό και ενημερωτικό περιοδικό, ν.1 (8), Γενάρης – Φλεβάρης 1973 σ.σ.36-41. Επιμέλεια μετάφρασης: Εύα Γ.

Ο Alfred Uçi γεννήθηκε στην Κορυτσά στις 15 Δεκέμβρη του 1930 και πέθανε στα Τίρανα στις 26 Οκτώβρη 2016. Σπούδασε αισθητική και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ (1949-1954). Ακολούθως έγινε καθηγητής στο Ανώτερο Ινστιτούτο Οικονομικών στα Τίρανα. Έπειτα, με τη δημιουργία του Πανεπιστημίου Αλβανίας πρώτος παρέδιδε μαθήματα αισθητικής και φιλοσοφίας στα διάφορα τμήματά του. Το 1970 τού απονεμήθηκε ο τίτλος του Καθηγητή και έπειτα του Ακαδημαϊκού, όταν συνέβαλε στη δημιουργία της Ακαδημίας Επιστημών της ΣΛΔ Αλβανίας (1972). Επίσης ήταν διευθυντής του Εθνικού Ινστιτούτου Πολιτισμού (1979-1987) και Υπουργός Πολιτισμού και Τεχνών (1987-1990). Το 2005 του απονεμήθηκε από τον αλβανό Πρόεδρο της Δημοκρατίας ο τίτλος του “Μεγάλο Διδασκάλου”.

Έγραψε πολλά βιβλία. Ανάμεσά τους τα “Αισθητική, ζωή, τέχνη” (1970, pdf στα αλβανικά), “Προβλήματα Αισθητικής” (1976 και 1980), “Ο λαβίρυνθος του μοντερνισμού” (1978, pdf στα αλβανικά), “Μυθολογία, φολκλόρ, λογοτεχνία” (1982), “Θεωρητικά ζητήματα αισθητικής και πολιτισμού” (1986), “Αισθητική” (3τομο, 1987-88), “Ο Σαίξπηρ στον αλβανικό κόσμο”(1996), “Ο Ντοστογιέφσκι στην εποχή μας” (1997), “Η Κόλαση και ο Παράδεισος του Δάντη” (1998), “Προμηθέας και Άμλετ” (στα ελληνικά, Αθήνα, 1998), “Το γκροτέσκο του Κανταρέ” (1999), “Η αισθητική του γκροτέσκο – θεωρία και ιστορία” (2001), “Αισθητική στο φολκλόρ και στην αλβανική λογοτεχνία” (2001), “Η αισθητική του γκροτέσκο” (3τομο) και το νέο του βιβλίο “Δονκιχωτική φιλοσοφία”.

Advertisements

Tagged: , , , , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: