Ρωσικός ιμπεριαλισμός & Γκορμπατσόφ

Η διάλυση της ΕΣΣΔ και η έμφαση από πολλούς στα μέτρα περαιτέρω ιδιωτικοποίησης της σοβιετικής οικονομίας και «εκδημοκρατισμού» σε επίπεδο κράτους και κοινωνίας κατά την περίοδο διακυβέρνησής της από τον Γκορμπατσόφ, έχουν συμβάλει όχι μόνο στην υποτίμηση και τη λήθη των πεπραγμένων του ρωσικού ιμπεριαλισμού εκείνη την περίοδο, αλλά και στην πιο χαριστική μελέτη των κινήσεών του ακόμα και τώρα. Ακόμα και κάποιοι που χαρακτήριζαν τη Ρωσία επί Μπρέζνιεφ ή και Γκορμπατσόφ (σοσιαλ-)ιμπεριαλιστική, έπαψαν από τη δεκαετία του ’90 να το κάνουν, και μετά βίας επανήλθαν τα τελευταία χρόνια, πάντοτε όμως με χαριστικότερη ανάλυση έναντι άλλων ιμπεριαλισμών (υιοθετώντας τα βγαλμένα από το στόμα του Πούτιν επιχειρήματα περί «περικύκλωσης της Ρωσίας», «ανταπάντησής» της κλπ.). Εδώ, φυσικά, δεν γίνεται λόγος για τους μπρεζνιεφικούς, που εξακολουθούν να αποφεύγουν να τον χαρακτηρίσουν έστω τέτοιο, με τις γνωστές λαθροχειρίες τους. Είναι προφανές ότι ο ρωσικός ιμπεριαλισμός ευνοείται από τέτοιες χαριστικές αναλύσεις. Ο θάνατος του Γκορμπατσόφ, επομένως, αποτελεί ευκαιρία για την αποτίμηση του ρωσικού (σοσιαλ-)ιμπεριαλισμού κατά την περίοδο διακυβέρνησής του στην ΕΣΣΔ. Μια τέτοια αποτίμηση είναι, ούτως ή άλλως, χρήσιμη, πολλώ δε μάλλον λόγω της ναζιστικής εισβολής Πούτιν στην Ουκρανία, που εξέπληξε πολλούς, ακριβώς γιατί νόμιζαν ότι δεν υπήρχε συνέχεια της σημερινής Ρωσίας με τον ιμπεριαλισμό επί Μπρέζνιεφ.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι ο ίδιος ο Πούτιν διακινεί την άποψη ότι η διάλυση της ΕΣΣΔ αποτελούσε τη μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή της ιστορίας. Ως προς αυτό, ένα ερώτημα: τι να πει, τότε, και η Αγγλία, με τον αργό και όλο και πιο ταπεινωτικό καταποντισμό της; Και πέραν αυτού: έχει επανακάμψει τόσο γρήγορα ιμπεριαλιστής μετά από τέτοια «καταστροφή», πολλώ δε μάλλον «τη μεγαλύτερη της ιστορίας»; Προφανώς, η έκταση της καταστροφής δεν είναι αυτή που διαφημίζει ο Πούτιν, ούτε ο Γκορμπατσόφ ήταν «πράκτορας του Δυτικού Ιμπεριαλισμού» που, στην Ελλάδα, λένε πρωτίστως κάποιοι πράκτορες του Πούτιν (λαδωμένοι ή μη, δεν έχει σημασία). Ασφαλώς, στο παρόν ιστολόγιο, δεν υιοθετούνται σχήματα περί «Ρωσίας-ψόφιου κοριού» επί Γκορμπατσόφ-Γέλτσιν. Τέτοια σχήματα δεν αναγνωρίζουν ότι ένας ανερχόμενος και πιο επιθετικός ιμπεριαλισμός μπορεί να χάσει, να κάνει βήματα πίσω ή στρατηγικά να αναδιπλωθεί, παρά μόνο με θερμό πόλεμο, και είναι εξίσου αποπροσανατολιστικά και φιλορωσικά με όσα δεν βλέπουν καν ρωσικό ιμπεριαλισμό, αφού παραμένουν προσκολλημένα στις χειρότερες δυτικές ψυχροπολεμικές αναλύσεις και στο κυνήγι μαγισσών και, συχνά, περιορίζουν την ανάλυση στη συνωμοσιολογία, απολυτοποιώντας ένα μόνο, έστω και σημαντικότατο, εργαλείο του ρωσικού ιμπεριαλισμού, την μακροπρόθεσμη επένδυση σε πρόσωπα. Θα πρέπει, λοιπόν, να ξεκαθαριστεί εξαρχής ότι είναι ένα πράγμα η υιοθέτηση στάσης «ψόφιου κοριού» ως προμελετημένη στρατηγική και εντελώς άλλο η αξιοποίηση ακόμα και της αδυναμίας ή και της ήττας από έναν ιμπεριαλιστή που πρωτίστως αξιοποιεί τις κινήσεις των άλλων.

Ας αρχίσουμε, όμως, με κάποιες αντιρρήσεις.

Όχι, δεν είναι απόδειξη της καταστροφής η στρατιωτική αποχώρηση από κάποιες χώρες και δη της Ευρώπης. Όπως και όλα τα ζητήματα, θα πρέπει να τα βλέπουμε με όρους δυναμικής και πολιτικής, και όχι στατικά και ξερής παπαγαλίας ορθότατων κατά τα λοιπά τσιτάτων. Εν προκειμένω, η στρατιωτική αποχώρηση επέτρεψε την αθρόα εισβολή του ρωσικού ιμπεριαλισμού στην Ευρώπη, και μάλιστα την Δυτική, ιδίως στον ενεργειακό τομέα (που είχε ξεκινήσει το 1969, με τη συμφωνία με την Αυστρία ή το 1957, με την πρώτη συμφωνία με δυτικογερμανούς για κατασκευή και πώληση αγωγών). Και μην ξεχνάμε πως η εξάρτηση στον ενεργειακό τομέα είναι πιο δύσκολο να εξαλειφθεί από την παρουσία ξένων στρατευμάτων σε μια χώρα. Εξάλλου, μπορεί τα ρωσικά στρατεύματα να αποχώρησαν, έμειναν όμως για μεγάλο χρονικό διάστημα ο σοβιετικός εξοπλισμός, αλλά και οι δικτυώσεις στο στρατιωτικό προσωπικό, η εξοικείωση με την εκάστοτε στρατιωτική δομή κ.ά. Επιπρόσθετα, μετά τη στρατιωτική αποχώρηση, το πολιτικό σύστημα στις περισσότερες δυτικοευρωπαϊκές χώρες και την ΕΕ ως οντότητα διαιρέθηκε όσο ποτέ αναφορικά με τη στάση του έναντι της Ρωσίας. Εν ολίγοις, με βάση τα όσα κέρδισε η Ρωσία στην Ευρώπη τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, η στρατιωτική αποχώρηση από λίγες χώρες της, ήταν ένα μικρό αντάλλαγμα, όπως οι επιδοτήσεις εξαγωγών γερμανικών προϊόντων που, στην Ελλάδα και στα πλαίσια της ΕΕ, βαφτίζονται «πακέτα». Το ίδιο και οι μονομερείς κινήσεις στα εξοπλιστικά, που καλλώπισαν την εικόνα του ρωσικού ιμπεριαλισμού παγκοσμίως. Το ίδιο και η στρατιωτική αποχώρηση (άμεση ή εκπροσώπων του) από διάφορα μέτωπα: επέτρεψαν στον ρωσικό ιμπεριαλισμό να έχει σχέσεις, μετά από μια λογική περίοδο άρσης της καχυποψίας, με χώρες που, επί ψυχρού πολέμου, έβλεπε την πόρτα τους. Συμπερασματικά, ο ρωσικός ιμπεριαλισμός σωστά διέβλεψε ότι, με τη νίκη των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων στον Τρίτο Κόσμο (παρά την εμφάνιση της νεοαποικιοκρατίας), τα στρατόπεδα, ακόμα κι αν δεν θα εξαφανίζονταν, έχαναν τη σχετική σημασία τους. Οι κινήσεις, λοιπόν, του ρωσικού ιμπεριαλισμού, από εποχής Γκορμπατσόφ άρχισαν να συνάδουν με αυτή την γενικότερη τάση.

Έπειτα, μπορεί ο ρωσικός ιμπεριαλισμός να έδωσε χώρο σε αντιπάλους του σε εδάφη της ΕΣΣΔ (ακόμα και στην ίδια τη Ρωσία), εντούτοις, δεν αποχώρησε πλήρως από αυτά (ούτε το ρωσικό κράτος έχασε την ισχύ του έναντι των μονοπωλίων, ξένων ή μη. Και ο Χοντορκόφσκι, που τόλμησε να αγγίξει τα ιερά και τα όσια, πέρασε 10 χρόνια φυλακή και τώρα είναι στο Λονδίνο). Αντίθετα, υπέσκαψε την μελλοντική πορεία στις περισσότερες από αυτές τις χώρες και κατέστησε σε αυτές τη Ρωσία απαραίτητη. Για παράδειγμα, το ανταγωνιστικό στον τομέα της ενέργειας Αζερμπαϊτζάν, το άφησε με μερικές εκατοντάδες τουφέκια στην αναμέτρησή του με την Αρμενία κατά την εισβολή της τελευταίας στο Καραμπάχ, δημιουργώντας του ένα εθνικό τραύμα που απαιτούσε θυσίες επί δεκαετίες, από μια σύγκρουση στην οποία η Ρωσία παίζει ρόλο μεσολαβητή (ας θυμηθούμε ότι ξεκίνησε από το 1988 η σύγκρουση) και, ίσως και λόγω αυτού, το υποχρεώνει να προβαίνει σε αγνώστου περιεχομένου ενεργειακές συμφωνίες με τη Μόσχα. Αντίστοιχα, η Αρμενία δεν τολμά να «κόψει» τις γέφυρες με Ρωσία (κάτι πήγε να κάνει ο Πασινιάν και βρέθηκε να ζητά τη βοήθειά της). Στη Μολδαβία, της απέκοψε κομμάτι, με την απόσχιση της Υπερδνειστερίας. Στη Γεωργία, της απέκοψε κομμάτι, με τον πόλεμο στην Αμπχαζία, ενώ ακόμα και η εισβολή του 2008 δεν απέτρεψε να υπάρχουν καλές σχέσεις σε πολλά επίπεδα. Στο Τατζικιστάν, προκάλεσε εμφύλιο και, όπως η Κιργιζία, εξαρτάται από τα εμβάσματα των μεταναστών του στη Ρωσία. Το Τουρκμενιστάν, παρά την ουδετερότητά του στα διεθνή, το έχει εξουδετερώσει, όσον αφορά το βασικό του όπλο, την ενέργεια, αφού το έχει αποστραγγίσει και ελέγχει τις ροές προς Κίνα ή Ιράν. Το Ουζμπεκιστάν, που τόλμησε να δώσει βάση στις ΗΠΑ με αφορμή την 11η Σεπτέμβρη, το 2005, μετά από μια.. εξέγερση «ισλαμιστών» (κοινός με τη Ρωσία εχθρός), επέστρεψε κακήν-κακώς στη ρωσική αιγίδα, διώχνοντας εντός 6 μηνών τους Αμερικάνους. Για τις βαλτικές, πέρα από τον ρωσικό πληθυσμό, έχει το Καλίνινγκραντ. Με τη Λευκορωσία έχει ενωσιακό κράτος. Στην Ουκρανία, αφού ο Γκορμπατσόφ έπεισε όλη την ανθρωπότητα για την ενιαία διαχείριση των πυρηνικών (και ο Γέλτσιν της τα αφαίρεσε ακολούθως), επί 24 χρόνια είχε το πάνω χέρι, και την έχει ρημάξει τώρα, ενώ παρόμοιο πρότυπο ακολουθείται στο Καζακστάν και μόλις τελευταία βρίσκονται σε πορεία επιδείνωσης οι διμερείς σχέσεις.

Δεν έλειψε, ωστόσο, και η πολιτική άμεσης πυγμής επί Γκορμπατσόφ: π.χ. έναντι του Καζακστάν το Δεκέμβρη του 1986, όταν καταστάλθηκε η εξέγερση των Καζάκων μετά την καθαίρεση από τον Γκορμπατσόφ του καζάκου Γ.Γ. του ΚΚ Καζακστάν Κουνάεφ και την αντικατάστασή του από ρώσο· έναντι της Γεωργίας, της Λετονίας και της Λιθουανίας όταν άσκησαν το συνταγματικό τους δικαίωμα για αποχώρηση από την ΕΣΣΔ (αν και δεν χρειάζεται να υπεισέλθει κανείς εδώ στις αντιθέσεις στη ρωσική ελίτ για τη γρήγορη ή όχι διάλυση της ΕΣΣΔ και ποιος έδωσε εντολή για «πυρ», αρκεί να υπενθυμιστεί ότι ο Γκορμπατσόφ είχε συμμαχήσει τότε με την «συντηρητική» πτέρυγα – που, ας μην ξεχνάμε, στο ανακοινωθέν της όταν έκανε πραξικόπημα, δεν μιλούσε για «σοσιαλισμό»).

Η μεγαλύτερη, ωστόσο, συμβολή-κληρονομιά του Γκορμπατσόφ στον ρωσικό ιμπεριαλισμό ήταν η πλήρης αποκατάσταση των σχέσεων με την Κίνα, γιατί επέτρεψε να θέσει την ανάπτυξη της τελευταίας υπό τον έλεγχο του πρώτου. Πρόκειται για τη στρατηγικότερη κίνηση Γκορμπατσόφ, άσχετα αν δεν την βλέπουν πολλοί, επειδή δεν μελετούν (ή και αρνούνται) τις ρωσοκινεζικές αντιθέσεις. Αν η Κίνα είχε τη δεκαετία του ’80 ξεφύγει από τα δίχτυα του ρώσικου ιμπεριαλισμού, ο τελευταίος θα έπρεπε να συμμαχήσει ανοιχτά με τις ΗΠΑ για να την ανακόψει, χάνοντας τη δημοφιλία του, ιδίως στον Τρίτο Κόσμο (κάτι σχετικό είχε πετάξει ο Χρουσιώφ και του γύρισε μπούμερανγκ) και ίσως θα δυσκολευόταν ακόμα και να πετάξει το κόκκινο σημαιάκι. Αντιθέτως, τώρα, σε πολλά ζητήματα, συνεννοούνται οι δυο τους «με τα μάτια» για να ρίχνουν την Κίνα (και τις αναδυόμενες περιφερειακές δυνάμεις).

Ασφαλώς, έπεσε για λίγο διάστημα το κύρος του ρωσικού ιμπεριαλισμού με τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Όμως, ακόμα και την αμερικανική μονοκρατορία των δύο πρώτων μεταψυχροπολεμικών δεκαετιών αξιοποίησε ο ρωσικός ιμπεριαλισμός, αφού, με την παρουσίασή του ως «εναλλακτική λύση», χωρίς καν να κουνήσει το δαχτυλάκι του, αυτός πλέον είναι δημοφιλής όχι μόνο στους πρώην μπρεζνιεφικούς, αλλά και σε μεγάλο τμήμα της δεξιάς σε όλη τη Γη.

Εξάλλου, μακράν περισσότερο από το κύρος του ρωσικού ιμπεριαλισμού, έπεσε το κύρος του κομμουνισμού παγκοσμίως. Κι αυτή είναι μια ακόμα συμβολή του Γκορμπατσόφ στο ιμπεριαλιστικό σύστημα συνολικά, αλλά και στον ρωσικό ιμπεριαλισμό ειδικότερα. Όχι μόνο γιατί εξάλειψε και τυπικά τον εσωτερικό εχθρό, αλλά επειδή συνέβαλε στη χαλάρωση της επαγρύπνησης των άλλων ιμπεριαλιστών έναντί του, οι οποίοι, ως τότε κινδύνευαν από τη Ρωσία από δύο πλευρές (κρατική και, τυπικά έστω, ιδεολογική). Απ’ αυτή την άποψη, την πτώση της κόκκινης σημαίας από το Κρεμλίνο δεν πρέπει να τη βλέπουμε μόνο ως απομάκρυνση ενός «στενού κορσέ» για τους καπιταλιστές της Ρωσίας, που δεν την είχαν ανάγκη πια, αλλά και μια κίνηση που είχε αντίκτυπο στη διαπάλη μεταξύ ιμπεριαλιστών. Και με δεδομένη αυτή τη διαπάλη, ο ρωσικός ιμπεριαλισμός αξιοποίησε την πτώση της κόκκινης σημαίας προς όφελός του στο μέγιστο βαθμό. Πέραν αυτού, ο κομμουνισμός αντικαταστάθηκε από ιδεολογήματα που προέκυψαν ή αξιοποιήθηκαν από τον ρωσικό ιμπεριαλισμό ευκολότερα (π.χ.αντιφασισμός, ορθοδοξία, αντιδυτικισμός κλπ.). Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι ο ρεβιζιονισμός όχι μόνο συκοφαντεί και, ταυτόχρονα, «διαφημίζει» τον κομμουνισμό (γι’ αυτό και οι άλλοι ιμπεριαλιστές κινδύνευαν και από ιδεολογική σκοπιά), αλλά και η εξαφάνισή του δεν οδηγεί αυτόματα στην επικράτηση των επαναστατικών δυνάμεων στο κομμουνιστικό κίνημα, αλλά, αν οι τελευταίες ταλανίζονται από τον σεχταρισμό και τον αριστερισμό (ενίοτε καλλιεργούμενοι από τον ιμπεριαλισμό), αξιοποιείται από την αστική τάξη (που καλλιεργεί τη «συναίσθηση» της «προδοσίας» ή της «ματαιότητας» των αγώνων και του στόχου για τον κομμουνισμό και, επ’ευκαιρία, ελλείψει ρεβιζιονισμού, όπως είδαμε στη Ρωσία, έριξε την εργατική τάξη στα τάρταρα).

Τέλος, κάποια πράγματα για την «φιλελευθεροποίηση» της οικονομίας και τον «εκδημοκρατισμό». Όποιος δίνει έμφαση στις οικονομικές «μεταρρυθμίσεις» του Γκορμπατσόφ επί το καπιταλιστικότερο, αθωώνει τον Χρουσιώφ και ακόμα περισσότερο τον Μπρέζνιεφ (και τις μεταρρυθμίσεις Κοσύγκιν) και κρύβει τον ρωσικό ιμπεριαλισμό. Όμως, ακόμα και η περαιτέρω καπιταλιστικοποίηση (ακριβέστερα, «φιλελευθεροποίηση» της καπιταλιστικοποίησης) στα εδάφη της ΕΣΣΔ επί Γκορμπατσόφ χρησίμευσε, με δεδομένη την υποχώρηση του ρωσικού ιμπεριαλισμού, για την ενίσχυσή του στον ενδοϊμπεριαλιστικό ανταγωνισμό. Είναι λοιπόν κάτι δευτερεύον. Αν τη θεωρούσαμε κύριο ζήτημα, τότε θα ερχόμασταν σε αντίφαση, γιατί θα έπρεπε να πούμε ότι ο ρωσικός ιμπεριαλισμός, με την υιοθέτηση μέτρων περαιτέρω «φιλελευθεροποίησης» της καπιταλιστικοποίησης, αυτοκτόνησε.

Όσον αφορά τον «εκδημοκρατισμό», θα πρέπει να σημειωθεί ότι η όλη διαδικασία επί Γκορμπατσόφ, προχώρησε με την απόδοση σε αυτόν εξουσιών που κανένας άλλος επικεφαλής της ΕΣΣΔ δεν είχε ποτέ άλλοτε. Αυτό είναι μια άλλη «προσφορά» του Γκορμπατσόφ στον ρωσικό ιμπεριαλισμό, αφού ο συγκεντρωτισμός του ρωσικού κράτους και, γενικά, η σύμφυση πολιτικής και οικονομικής κορυφής ενισχύθηκαν: Οι εξουσίες του ρώσου προέδρου είναι περισσότερες, ενώ, ενδεικτικό είναι ότι η Ρωσική Ομοσπονδία δεν παραχωρεί δικαίωμα αυτοδιάθεσης στα «υποκείμενά» της, σε αντίθεση με το ομοσπονδιακό κράτος της ΕΣΣΔ που παρείχε αυτό το δικαίωμα στις συνιστώσες του (ΣΣΔ), αλλά και προέβλεπε ακόμα και τους όρους με τους οποίους μια Αυτόνομη Δημοκρατία θα μπορούσε να εξελιχτεί σε ΣΣΔ που είχε συνταγματικά αυτό το δικαίωμα.

Ωστόσο, δεν θα πρέπει να αγνοούμε ότι και ο Γκορμπατσόφ, «πάτησε» σε πολλά ανοιχτά ζητήματα, που μεγαλύτερη ζημιά στο κομμουνιστικό κίνημα και τον κομμουνισμό ως ιδεολογία έκαναν με τη διατήρησή τους, παρά όφελος: για παράδειγμα, το ζήτημα της συνταγματικής κατοχύρωσης της πρωτοπορίας των κομμουνιστών. Μπορεί ένα Σύνταγμα να αποτυπώνει συσχετισμούς και μεταβολές που έχουν επέλθει σε μια κοινωνία, όμως το συγκεκριμένο ζήτημα είναι κάτι που παλεύεται και αποδεικνύεται (ή όχι) καθημερινά. Ο κομμουνιστής ποτέ και σε κανένα ζήτημα δεν πρέπει να «δένει το γάιδαρό του». Ομοίως, το ζήτημα της πολλαπλότητας των υποψηφίων: αρκεί να δει κανείς το ψηφοδέλτιο για τα Σοβιέτ μετά το Σύνταγμα του 1936, για να καταλάβει ότι εξαρχής προβλεπόταν η ύπαρξη περισσότερων υποψηφίων. Ακόμα και το ζήτημα του πολυκομματισμού: κάποιοι ανήγαγαν σε θεωρία τον μονοκομματισμό, πατώντας στον εκ των πραγμάτων, για ιστορικούς λόγους, μονοκομματισμό λίγα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση (που συνεδριακά οι μπολσεβίκοι θεώρησαν προσωρινό) και στην αναφορά του Στάλιν ότι, επί δικτατορίας του προλεταριάτου, δεν μοιράζεται το ΚΚ την εξουσία, εξισώνοντάς την με την ύπαρξη ή όχι άλλων κομμάτων γενικώς και αορίστως (και αγνοώντας την υπόδειξή του στον Μάο για τον πολυκομματισμό), με ό,τι συνεπάγεται αυτό, όπως είδαμε, για την ευκολότερη παρείσφρηση μη ταξικών στοιχείων στο κόμμα της εργατικής τάξης και την αλλοίωση του χαρακτήρα του, τη δυνατότητα των κομμουνιστών να ιδρύσουν νέο κόμμα όταν το αρχικό κόμμα εκφυλιστεί (ας αναλογιστούμε τις δυσκολίες των αντιρεβιζιονιστών να ιδρύσουν νέα κόμματα μετά το 1956 στις χώρες της Κεντρικής & Ανατολικής Ευρώπης και την ΕΣΣΔ), αλλά και τη δυνατότητα των μαζών να πάρουν στα χέρια τους την πάλη εναντίον του καπιταλισμού (που, όπως αποδείχτηκε, δεν μπορεί να είναι υπόθεση αμιγώς του σοσιαλιστικού κράτους και των διωκτικών αρχών του, αλλά πρέπει να διεξάγεται σε «ανοιχτό πεδίο»). Από αυτή την άποψη, η ορθή διαχείριση ιδίως των μη ανταγωνιστικών αντιθέσεων στις τάξεις του λαού αποτελεί κλειδί για τη μη συκοφάντηση του κομμουνισμού από κινήσεις των ίδιων των κομμουνιστών (ακόμα και εκτός εξουσίας) και την επ’ αόριστο διατήρηση στιγμάτων στο όνομα του κομμουνισμού.

Συμπερασματικά, η συμβολή του Γκορμπατσόφ στον ρωσικό ιμπεριαλισμό, για το δεδομένο στάδιο που περνούσε αυτός, στάδιο αναδίπλωσης με στοιχεία κατάρρευσης, ήταν τεράστια. Διασφάλισε τη συνέχεια στον ρωσικό ιμπεριαλισμό, παρά τη σαφή υποχώρησή του, και προλείανε το έδαφος για ακόμα μεγαλύτερα κέρδη για αυτόν, μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, που κανένας άλλος ιμπεριαλισμός δεν πέτυχε (τόσο γρήγορα, τόσα πολλά και με τέτοια πτώση). Το ότι δεν τιμάται στο βαθμό που συνέβαλε σε αυτόν, δεν αποτελεί ένδειξη της «ζημιάς» που προκάλεσε σε αυτόν, αλλά, αφενός, συνέπεια της προσωπικής ήττας του στη φραξιονιστική διαμάχη, και αφετέρου, είναι κάτι ενταγμένο στη γραμμή αξιοποίησης από τον ρωσικό ιμπεριαλισμό ακόμα και της ίδιας του της υποχώρησης. Αυτό είναι ένα δίδαγμα για κάθε προοδευτικό άνθρωπο, ο οποίος καλείται να μελετά τις κινήσεις του πλέον ύπουλου ιμπεριαλισμού, για να μην επιτρέπει έστω να αξιοποιείται και αυτός από τον τελευταίο.

Tagged: ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: