Tag Archives: Μακαρθισμός

Τσάρλι Τσάπλιν: Συνέντευξη – ανάκριση από ιεροεξεταστές μακαρθικούς δημοσιογράφους (14/04/1947)

Πριν από 39 χρόνια, πέθαινε ο Τσάρλι Τσάπλιν, ένας από τους μεγαλύτερους κωμικούς του 20ού αιώνα. Ο Τσάπλιν, με την κωμική ευφυΐα του, μπορούσε να περνά μηνύματα για τα μεγάλα διακυβεύματα της εποχής του, με αλληγορικό τρόπο. Δεν στάθηκε αδιάφορος σε ό,τι διακυβευόταν κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά ενεργά, από τη θέση του, συμμετείχε στη διατήρηση της ενότητας των Συμμάχων. Δεν ήθελε πολύ, όμως, ώστε στη μεταπολεμική Αμερική, όπου ξέσπασε ένα παρανοϊκό κηνύγι κομμουνιστικών μαγισσών, να βρεθεί και αυτός μπλεγμένος, και να απελαθεί, εν τέλει, από τις ΗΠΑ.

Το 1947, και ενώ φούντωνε το ντελίριο του μακαρθισμου, βγήκε η ταινία του, “Κύριος Βερντού”. Κατά την πρεμιέρα της, οργανωμένες ομάδες “αγανακτισμένων πατριωτών” αποδοκίμαζαν το δημιουργό της. Την επομένη, στις 12 Απρίλη 1947, ο Τσάπλιν, δίνει συνέντευξη Τύπου, η οποία, όπως θα δούμε παρακάτω, θυμίζει περισσότερο ανάκριση από ιεροεξεταστές. Μετά από θηριώδη ενορχηστρωμένη κριτική στον αμερικανικό Τύπο, η ταινία αποτυγχάνει εμπορικά στις ΗΠΑ.

ccmvcolorΟ Τσάπλιν εισέρχεται στην αίθουσα του ξενοδοχείου Γκόθαμ της Νέας Υόρκης για τη συνέντευξη Τύπου στις 12 Απρίλη 1947 (πηγή)

Εδώ, επίσης, μπορεί να βρει κανείς τον ογκώδη φάκελο για τον Τσάπλιν που διατηρούσε το FBI τόσο για ό,τι θεωρούσε “πολιτική δράση” του, όσο και για την προσωπική του ζωή.

***

Εκπρόσωπος της United Artists: Ο κύριος Τσάπλιν είναι εδώ για μια συνέντευξη Τύπου. Έχει συμφωνήσει να απαντήσει όλες τις ερωτήσεις που θα του υποβληθούν – για προβολή αργότερα – όχι από εδώ. Έχουμε μία συσκευή ηχογράφησης. Θα υπάρχουν δύο κύριοι με μικρόφωνα και θα το εκτιμούσαμε αν τα χρησιμοποιούσατε για να απευθύνετε τις ερωτήσεις σας. Ο κ. Τσάπλιν θα απαντήσει από το δικό του εδώ. Νομίζω ότι γνωρίζετε τα εισαγωγικά αυτά. Αυτό ήταν όλο, εκτός από το να προσθέσουμε ότι είμαστε πολύ χαρούμενοι να σας έχουμε εδώ και ότι σας διαβεβαιώνουμε ότι όλες οι ερωτήσεις που θα υποβληθούν, θα απαντηθούν. Σας ευχαριστούμε. Έίμαι στην ευχάριστη θέση να σας παρουσιάσω τον κύριο μας Βερντού, τον Τσαρλς Τσάπλιν.

Τσάπλιν: Σας ευχαριστώ, κυρίες και κύριοι δημοσιογράφοι. Δεν θα σπαταλήσω το χρόνο σας. Θα έλεγα – ας προχωρήσουμε στο ψητό. Αν υπάρχει κάποια ερώτηση να κάνει κανείς, εδώ είμαι, πυροβολήστε σε αυτό το γέρικο γκρι κεφάλι.

Ερώτηση: Γνωρίζετε αυτό για τον Όρσον Ουέλς που λέγεται, ότι είναι αυτός στον οποίο πρέπει να πιστωθεί η όλη ιδέα για τον κ. Βερντού;

Τσάπλιν: Θα ήθελα να επεκτείνετε και να διατυπώσετε πιο ξεκάθαρα το ερώτημα.

Ερώτηση: Λοιπόν, ας αναφέρω ένα απόσπασμα: “Ο Όρσον Ουέλς είναι ένας πολύ κοντινός άνθρωπος στον Τσάρλι Τσάπλιν. Ο Όρσον είπε στον Τσάπλιν το σενάριο της πρόσφατης ταινίας του, “Κύριος Βερντού”, εκτιμώντας ότι θα αναφερθεί στην ταινία η συμβολή του. Όταν είδε ο Όρσον την ταινία, η αναφορά σε αυτόν δεν υπήρχε”.

Τσάπλιν: Τώρα, ποιο τμήμα αυτού του αποσπάσματος θέλετε να απαντήσω;

Ερώτηση: Λοιπόν, ήταν ο κ. Ουέλς…

Τσάπλιν:…που έγραψε το σενάριο; Ο κ. Ουέλς δεν έγραψε το σενάριο αυτό! Εγώ έγραψα κάθε λέξη του! Πλήρως! Εγώ ο ίδιος! Θα πω το εξής: ότι ο κ. Ουέλς πρότεινε την ιδέα του να υποδυθώ τον Bluebeard (σ.parapoda: γαλλικό παραδοσιακό παραμύθι με έναν πλούσιο βίαιο που σκοτώνει τις γυναίκες του και μία από αυτές να προσπαθεί να του αντισταθεί). Ήθελε να υποδυθώ το Landru (σ.parapoda: Henri Désiré Landru (12 Απρίλη 1869 – 25 Φλεβάρη1922), γάλλος κατά συρροή δολοφόνος) – πάνω κάτω να κάνω ένα ντοκιμαντέρ, με όλα τα στοχεία του ντοκιμαντέρ και τα αρχεία για τα εγκλήματα. Όμως δεν υπήρχε κάποιο σενάριο για την ιδέα.Του είπα ότι δεν μπορούσα να το δω ως δράμα και αργότερα – δυο τρεις μέρες μετά – δούλεψα πάνω σε αυτό και είχα μια ιδέα για αυτό, ένα περίγραμμα και μια αντίληψη για αυτό από μια σκοπιά κωμωδίας, και όχι όπως ο Landru – αλλά ένας συνδυασμός διαφόρων ανθρώπων. Επομένως, του είπα ότι θα αγοράσω την ιδέα του να κάνω μια εικόνα του Ladru και του έδωσα, νομίζω 5.000 δολάρια για την ιδέα. Δεν έγραψε ποτέ τίποτα. Τίποτα δεν γράφτηκε ποτέ από αυτόν. Εγώ έγραψα κάθε λέξη αυτής της ταινίας. Είναι μια πρωτότυπη ιστορία. Δεν είναι η ιστορία του Landru. (παύση) Επόμενη ερώτηση.

Ερώτηση:Κε. Τσάπλιν, ο “Μεγάλος Δικτάτορας”, στον οποίο κάνατε λόγο για την ελευθερία ολόκληρης της ανθρωπότητας από τη δικτατορία, έχει παιχτεί στη Σοβιετική Ένωση;

Τσάπλιν: Ειλικρινά, δεν γνωρίζω. Γνωρίζω ότι διαπραγματεύονταν, ότι ήθελαν να το αγοράσουν, και ότι δεν κανονίσαμε κάτι. Δεν ασχολούμαι με τις διαπραγματεύσεις και δεν έχω γνώση ότι το αγόρασαν.

monsieur_verdoux57«Ο Τσάπλιν αλλάζει. Εσύ;» (πηγή)

Ερώτηση: Ο λόγος που έκανα την ερώτηση ήταν ότι υπάρχει κάποιο σχόλιο σε μια εφημερίδα ότι ήσασταν σε κάποιο είδος κοινής κινηματογραφικής εταιρίας με στόχο είτε να προβάλλονταν εδώ, σε αυτή τη χώρα, σοβιετικές ταινίες, είτε την προβολή αμερικανικών ταινιών στη Σοβιετική Ένωση. Αναρωτιέμαι αν έχετε δει αυτή την αναφορά και αν έχετε κάποιο σχόλιο να κάνετε.

Τσάπλιν: Δεν το έχω δει, όμως σίγουρα δεν είναι αληθές!

Ερώτηση: Υπάρχουν διάφορες ιστορίες κατά το παρελθόν, όπου κατηγορήστε ότι είστε πάνω κάτω ένας συνοδοιπόρος, συμπαθών τον Κομμουνισμό. Θα μπορούσατε να ορίσετε τις σημερινές πολιτικές πεποιθήσεις σας, κύριε;

Τσάπλιν: Λοιπόν, πιστεύω ότι είναι πολύ δύσκολο να ορίσει κανείς κάτι πολιτικά. Υπάρχουν τόσο πολλές γενικεύσεις, και η ζωή γίνεται τόσο τεχνική, ώστε αν πατήσεις στο δρόμο με το αριστερό σου πόδι, τότε σε κατηγορούν ότι είσαι κομμουνιστής. Όμως, δεν έχω κάποιες πολιτικές πεποιθήσεις. Δεν ανήκα ποτέ στη ζωή μου σε κάποιο πολιτικό κόμμα, και δεν έχω ποτέ στη ζωή μου ψηφίσει! Αυτό απαντά στην ερώτησή σας;

Ερώτηση: Όχι ακριβώς. Θα μπορούσατε να απαντήσετε σε μια ευθεία ερώτηση; Είστε κομμουνιστής;

Τσάπλιν: Δεν είμαι κομμουνιστής!

Ερώτηση: Αν είστε συμπαθών τον κομμουνισμό είναι η ερώτηση;

Τσάπλιν: Συμπαθών τον κομμουνισμό; Αυτό πρέπει πάλι να οριστεί ξανά. Δεν γνωρίζω τι εννοείται με το “συμπαθών τον κομμουνισμό”. Θα έλεγα το εξής: ότι κατά τη διάρκεια του πολέμου, είχα πολύ μεγάλη συμπάθεια προς τη Ρωσία, γιατί πιστεύω ότι αυτή κρατούσε το μέτωπο, και για αυτό έχω μια ανάμνηση και αισθάνομαι ότι της οφείλω ευχαριστίες. Νομίζω ότι συνέβαλε με μια μεγάλη ποσότητα μαχητικότητας και θυσιών ζωών για να έρθει η νίκη των Συμμάχων. Από αυτή την άποψη είμαι συμπαθών.

[Ερώτηση: Ποιος είναι ο λόγος, κε. Τσάπλιν, για τον οποίο δεν έχετε ποτέ ψηφίσει;

Τσάπλιν: Δεν ενδιαφέρομαι. Δεν ασχολούμαι με την πολιτική.

James W.Fay: Κε. Τσάπλιν, δεν νομίζετε ότι ένας πολίτης θα έπρεπε να ενδιαφέρεται για να μπουν ικανοί άνθρωποι στην κυβέρνηση;

Τσάπλιν: Δεν πιστεύω στις διακρίσεις ανάμεσα στους ανθρώπους. Πιστεύω ότι οποιαδήποτε διάκριση – εννοώ είναι πολύ επικίνδυνη. Πιστεύω πως αυτό μας οδηγεί στο φασισμό. Οι πολίτες είναι πολίτες όλου του κόσμου και..

Fay: Κε. Τσάπλιν, εκπροσωπώ τους Καθολικούς Βετεράνους Πολέμου της Κομητείας της Νέας Υόρκης και το έντυπό τους. Ενδιαφερόμαστε να σας κάνουμε πολλές ερωτήσεις, τις οποίες θα θέλαμε να απαντήσετε – ο εκδότης μου ζήτησε να σας ρωτήσω για παλαιότερες συνεντεύξεις που δώσατε.

Τσάπλιν: Ναι..

Fay: Την προηγούμενη εβδομάδα, δηλώσατε, όχι φορολογούμενος…αλλά ως καλοπληρωτής φιλοξενούμενος. Δεν αναγνωρίζετε, κε. Τσάπλιν, ότι οι βετεράνοι, ενώ αναλαμβάνουν τις υποχρεώσεις τους ως πολιτών, ταυτόχρονα πληρώνουν και φόρους επίσης;

Τσάπλιν: Δεν είπα ότι δεν το κάνουν.

Fay: Το γνωρίζω αυτό, όμως το υπονοείτε κύριε.

Τσάπλιν: Δεν βλέπω πώς το υπονοοώ. Νομίζω παρεξηγήσατε την αναφορά μου. Επ’ ουδενί δεν το εννοούσα κατ’ αυτό τον τρόπο.

Fay: Κε. Τσάπλιν, είπατε επίσης ότι δεν είστε πατριώτης καμίας χώρας, σωστά;

Τσάπλιν: Πράγματι.

Fay: Επομένως, νιώθετε ότι μπορείτε να ζείτε πληρώνοντας φόρους χωρίς όμως να αναλαμβάνετε καμία από τις ηθικές ευθύνες ή υποχρεώσεις της συγκεκριμένης χώρας που ζείτε;

Τσάπλιν: Όταν λέτε, όταν κάνετε αυτό που είπατε – όταν ζεις σε μια χώρα αναλαμβάνεις όλες τις ευθύνες, οπουδήποτε κι αν κατοικείς.

Fay: Δεν πιστεύω ότι το κάνετε αυτό, κε. Τσάπλιν!

Τσάπλιν: Εντάξει, αυτό είναι ένα ζήτημα στο οποίο διαφωνούμε.

Fay: Τέλος πάντων. Τώρα, κε. Τσάπλιν, η εφημερίδα Daily Worker, στις 25 Οκτώβρη 1942, ανέφερε ότι δηλώσατε, σε μια ομιλία σας στο Μέτωπο Καλλιτεχνών για τη Νίκη στον Πόλεμο, μία μετωπική κομμουνιστική οργάνωση: “Δεν είμαι πολίτης, δεν χρειάζομαι τα έγγραφα της ιθαγένειας, δεν είχα κανέναν πατριωτισμό τέτοιου είδους για καμία χώρα, όμως είμαι πατριώτης όλης της ανθρωπότητας συνολικά. Εϊμαι πολίτης του κόσμου. [με μεγάλο σαρκασμό]. Αν οι Τέσσερις Ελευθερίες σήμαιναν κάτι μετώ από αυτό τον πόλεμο, τότε δεν θα νοιαζόμαστε αν είμαστε πολίτες της μίας ή της αλλης χώρας”. Κε. Τσάπλιν, οι άνθρωποι που διασφάλισαν τα προγεφυρώματα στις ακτογραμμές από την εισβολή, οι άνθρωποι που προήλασαν απέναντι στα εχθρικά πυρά, και οι κακόμοιροι που στρατολογήθηκαν σαν κι εμένα, όπως και οι οικογένειες και οι οικείοι τους, αγανακτούν με αυτή τη δήλωση. Θα θέλαμε να γνωρίζουμε αν σωστά γράφτηκε αυτό ότι το είπατε.monsieur-verdoux

Η γαλλική αφίσα για την ταινία (πηγή)

Τσάπλιν: Δεν γνωρίζω γιατί αγανακτείτε με αυτό. Αυτό είναι μια προσωπική άποψη. Είμαι – τα τέσσερα πέμπτα της οικογένειάς μου Αμερικάνοι. Έχω τέσσερα παιδιά, δύο από τα οποία ήταν στα προγεφυρώματα στις ακτογραμμές αυτές. Ήταν στην 3η Στρατιά του Πάτον. Εγώ είμαι το ένα πέμπτο της οικογένειας αυτής, και ο οποίος δεν είμαι πολίτης. Ωστόσο, κατέβαλα το μερίδιό μου, και ό,τι είπα, επ’ουδενί δεν σήμαινε ότι αμφισβητούσε τα καθολικά σας χμ..γαλόνια.

Fay: Δεν έχει να κάνει με τα καθολικά γαλόνια, κε. Τσάπλιν, αλλά με τα γαλόνια σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες!

Τσάπλιν: Λοιπόν, ό,τι κι αν είναι, αν κάνουν εξαίρεση στο γεγονός ότι δεν είμαι πολίτης και ότι πληρώνω τους φόρους μου και ότι το 70% των εισοδημάτων μου προέρχεται, χμ, από το εξωτερικό, τότε απολογούμαι για το ότι πληρώνω αυτό το 100% για αυτό το 70%.

Fay: Νομίζω πως είναι μια απάντηση με την οποία υπεκφεύγετε, κε. Τσάπλιν, γιατί αυτό κάνουν και οι βετεράνοι, πληρώνουν επίσης τους φόρους τους!

Τσάπλιν: Ναι;

Fay: Ανεξάρτητα αν το εισόδημά τους προέρχεται από αλλού ή όχι.

Τσάπλιν: Το ερώτημα είναι – σε τι έχετε αντίρρηση;

Fay: Έχω αντίρρηση με τη συγκεκριμένη σας θέση ότι δεν έχετε πατριωτικά αισθήματα για αυτή τη χώρα ή για οποιαδήποτε άλλη χώρα.

Τσάπλιν: Νομίζω είστε…

Fay: Έχετε δουλέψει εδώ, έχετε βγάλει λεφτά εδώ, φύγατε κατά τον προηγούμενο πόλεμο, όταν θα έπρεπε να υπηρετείτε τη Μεγάλη Βρετανία, ήσαστε εδώ πουλώντας ομόλογα, έτσι τουλάχιστον ανέφερε μια εφημερίδα που διάβασα, και νομίζω ότι ως πολίτης εδώ – ή έστω ως κάτοικος εδώ – που παίρνετε τα χρήματά μας, θα έπρεπε να κάνετε περισσότερα!

Τσάπλιν: [παύση]…Λοιπόν, αυτό είναι ένα ακόμα ζήτημα απόψεων και, όπως λέω, θεωρώ μάλλον δικτατορικό, από την πλευρά σας να μου λέτε πώς θα έπρεπε να εφαρμόζω τον πατριωτισμό μου. Εμφορούμαι από πατριωτισμό, όπως και κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου, και τον έδειξα και έκανα πολλά για την πολεμική προσπάθεια, όμως ποτέ δεν το διαφήμισα. Τώρα, αν λέτε ότι έχετε αντίρρηση με εμένα για το ότι δεν έχω πατριωτισμό, αυτό είναι κάτι το ιδιαίτερο. Έτσι ήμουν από τότε που ήμουν μικρό παιδί. Δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά. Ταξίδεψα σε όλο τον κόσμο, και ο πατριωτισμός μου δεν αναφέρεται σε μία τάξη. Αναφέρεται σε ολόκληρο τον κόσμο, τη συμπόνοια για όλο τον κόσμο και τους απλούς ανθρώπους, και σε αυτούς περιλαμβάνονται και σε όσους έχουν αντίρρηση με αυτό το είδος πατριωτισμού μου.]

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, προσπαθήσατε να δημιουργήσετε συμπάθεια για το χαρακτήρα του Κύριου Βερντού;

Τσάπλιν: Όχι, προσπάθησα να δημιουργήσω μία συμπόνοια για όλη την ανθρωπότητα υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, σε καιρούς αγωνίας, πιστεύω, σε συνθήκες καταστροφής – οι συνθήκες αυτές βγάζουν το χειρότερο από την ανθρωπότητα και σε αυτό δίνω έμφαση στην ταινία, και ήθελα να δείξω ότι οποτεδήποτε έχουμε ύφεση ή μία φυσική καταστροφή, αυτό φέρνει συνθήκες καρκινογόνες – όπως η φιγούρα του Βερντού – είναι μια φιγούρα συμπόνοιας και τραγωδίας, από την πλευρά που με ρωτάτε τώρα.

Ερώτηση: Δεν θα έπρεπε να υπάρχει κάποιος σε ένα ψυχαγωγικό έργο για τον οποίο το κοινό να έχει συμπάθεια;

Τσάπλιν: Όσον αφορά τη συμπάθεια, νομίζω – εκτός κι αν κάνω λάθος – ότι προσπάθησα να αναδείξω πως η συμπάθεια πρέπει να είναι για όλο το ανθρώπινο γένος. Νομίζω ότι αυτό είναι το δόγμα του χριστιανισμού. Το κίνητρό μου – αν υπάρχει κάποια συμπάθεια για το Βερντού, είναι να καταλάβουμε το έγκλημα και τη φύση του εγκλήματος. Πρώτα θα καταλάβαινα αυτό και τη φύση του και μετά θα το καταδίκαζα.

monsieur-verdoux-charlie-chaplin-1947Ο Τσάπλιν, ως κ. Βερντού, με γκριμάτσα οποιουδήποτε αμερόληπτου ήταν παρών στη συνέντευξη Τύπου στο ξενοδοχείο Γκόθαμ στις 12 Απρίλη 1947. (πηγή)

[Ερώτηση:Κε.Τσάπλιν, συγχωρέστε με, ήμουν εκτός χώρας κατά το μεγαλύτερο τμήμα του πολέμου, ποια ήταν τα πράγματα που κάνατε για την πολεμική προσπάθεια τα οποία δεν διαφημίστηκαν, κύριε;

Τσάπλιν: Λοιπόν, έκανα, και με αυτό ξεκίνησα να ασχολούμαι, το εξής. Στο Σαν Φρανσίσκο, ο πρέσβης (σ.σ. Στη Σοβιετική Ένωση) Ντέηβις, θα έκανε μία ομιλία για την προσπάθεια, όμως ξαφνικά αρρώστησε, και ήταν σε αυτό το αρχικό μέρος του πολέμου, ή αργότερα, δεν θυμάμαι, 1940-1941, είχαμε πόλεμο. Και ήθελαν κάποιον να μιλήσει – ήθελαν έναν αντικαταστάτη την τελευταία στιγμή. Πήγα εκεί και μίλησα εγώ. Και είπα ό,τι υπήρχε στην καρδιά μου, στο νου μου, και ένιωθα σωστό και τίμιο να πω. Έκανα έκκληση τόσο στη Μεγάλη Βρετανία, όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες – είπα ότι πρέπει να έχουμε ένα δεύτερο μέτωπο. Οι άνθρωποί μας ήταν εκεί, και δεν ήμουν μόνος σε αυτό. Φαίνεται τώρα ότι ο στρατηγός Μάρσαλ και ο Πρόεδρος Φρ. Ρούζβελτ είχαν την ίδια γνώμη. Και μετά, έκανα διάφορες ομιλίες σε αυτή τη γραμμή, για την ενοποίηση και για την υπόθεση της ενότητας των Συμμάχων, που εκείνη την περίοδο αντιμετώπιζε δυσκολίες. Γνωρίζουμε την τεχνική των Ναζί. Άρχισαν με το να καταδικάζουν τους κομμουνιστές, και αυτή ήταν η τεχνική τους για να αναδείξουν το σοβινισμό και να φέρουν τον πόλεμο που ακολούθησε – και αυτό ήταν πολύ προφανές να το δει κανείς, ότι προσπαθούσαν να μας διχάσουν σε αυτή τη χώρα. Ήμαστε όλοι τότε αντιμέτωποι για πρώτη φορά με αυτά, και επομένως, η κυβέρνηση χρειαζόταν την ενότητα – και εγώ έκανα διάφορες ομιλίες εκ μέρους της κυβέρνησης για αυτό το σκοπό, και ένιωθα ότι υπηρετώ το σκοπό αυτό καλύτερα, κάνοντας τέτοιου είδους πράγματα, από το να προσπαθώ να κάνω επιδείξεις επί σκηνής, γιατί αυτό δεν είναι τόσο δουλειά μου. Και σκέφτηκα να χρησιμοποιήσω τις προσπάθειές μου προς μια άλλη κατεύθυνση. Έκανα αρκετές ομιλίες σε βιομηχανικούς εργάτες και διάφορα ηχητικά μηνύματα για γαλλική διανομή και για το εξωτερικό.]

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, σύμφωνα με ένα ρεπορτάζ από το Χόλιγουντ, είστε προσωπικός φίλος του Χανς Άισλερ, του συνθέτη;

Τσάπλιν: Είμαι. Και είμαι πολύ περήφανος για αυτό.

Ερώτηση: Γνωρίζετε ότι ο αδερφός του είναι πράκτορας της Σοβιετικής Ένωσης; Κάτι τέτοιο έχει αποδειχθεί..

Τσάπλιν: Δεν γνωρίζω τίποτα για τον αδερφό του.

Ερώτηση: Πιστεύετε ότι ο κ. Άισλερ είναι κομμουνιστής;

Τσάπλιν: Δεν γνωρίζω τίποτα για αυτό. Δεν γνωρίζω αν είναι ή όχι κομμουνιστής. Γνωρίζω ότι είναι ένας τέλειος καλλιτέχνης και μεγάλος μουσικός καθώς και ένας πολύ συμπαθής φίλος.

Ερώτηση: Θα είχε διαφορά για εσάς αν ήταν κομμουνιστής;

Τσάπλιν: Όχι, δεν θα είχε.

Ερώτηση: Ένας πράκτορας της Σοβιετικής Ένωσης, όπως έχει κατηγορηθεί ότι είναι;

Τσάπλιν: Δεν γνωρίζω τι γνωρίζετε – πράκτορας της Σοβιετικής Ένωσης; Δεν γνωρίζω, όχι, εξηγήστε. Εννοείτε κατάσκοπος;

Ερωτών: Ναι.

Τσάπλιν: Τότε, πράγματι, θα είχε – αν ήταν κατάσκοπος, θα είχε μεγάλη διαφορά.

Ερώτηση: Αν αυτό σας αποδεικνυόταν.

Τσάπλιν: Φυσικά. Αν κάποιος προδίδει τη χώρα που ζεις – φυσικά, βέβαια.

[Κε. Τσάπλιν, τι θα λέγατε – μιλήσατε πριν από λίγα λεπτά για τις τεχνικές των Ναζί. Κάνατε λόγο, φυσικά, για τις ναζιστικές τεχνικές προπαγάνδας. Μετά από αυτές, είχαμε τις ναζιστικές στρατιωτικές τεχνικές. Θα λέγατε, λοιπόν, ότι αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως ρωσικό επεκτατισμό μπορεί να συγκριθεί με αυτό που γνωρίζαμε κάποια χρόνια πριν ως γερμανική επέκταση;]

Τσάπλιν: Τώρα, όταν πάμε στο ζήτημα της άποψής μου για πολιτικά θέματα και για στρατιωτικά θέματα, δεν θα ανακατευτώ, δεν ασπάζομαι κάποια ιδεολογία ή κάποιο σχίσμα που υπάρχει. Δεν πιστευω ότι είναι ευγενικό για μένα να το κάνω και δεν θα το κάνω. Η θέση μου είναι αυτή ενός κωμικού του κινηματογράφου, ενός καλλιτέχνη και παραγωγού ταινιών, δεν πηγαίνω πέραν αυτού. Αν μιλάτε για την πολεμική προσπάθεια και το συνδέετε με τη θέση μου για εκείνη και το αν είμαι κομμουνιστής, αυτό είναι κάτι διαφορετικό. Όμως τώρα, θέλετε την άποψή μου, την πολιτική μου άποψη, αυτό, νομίζω το κρατώ για μένα.

weigel-eisler-brecht_chaplin1Η Helene Weigel, ο Χανς Άισλερ, ο Τσάρλι Τσάπλιν και ο Μπέρτολτ Μπρεχτ (πηγή)

[Κε. Τσάπλιν, ποια η αντίδρασή σας στις κριτικές για τον Κύριο Βερντού;

Τσάπλιν: Παρακαλώ..

Ποια η αντίδρασή σας για τις κριτικές, τις κριτικές του Τύπου στη Νέα Υόρκη για την ταινία;

Τσάπλιν: Λοιπόν, η μία αισιόδοξη πτυχή είναι ότι ήταν ανάμεικτες. (γέλια).

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, διαφωνώ με αυτό που είπατε λίγο πριν, ότι ο Πρόεδρος Ρούζβελτ ή ο στρατηγός Μάρσαλ πίστευαν ποτέ σε ένα δεύτερο μέτωπο το 1942. Πού βρήκατε μια τέτοια πληροφορία; Το ημερολόγιο του Άιζενχαουερ ή οποιοδήποτε άλλο ντοκουμέντο που έχει γνωστοποιηθεί δεν συμφωνεί με ό,τι είπατε.

Τσάπλιν: Λοιπόν, αν διαφωνείτε, διαφωνείτε.

Ερώτηση: Όχι εγώ, λέω ότι είπατε ότι ο στρατηγός Μάρσαλ και..

Τσάπλιν: Γνωρίζω. Δεν θέλω να επεκταθώ περαιτέρω. Κάπου το διάβασα. (παύση…)

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, συμφωνείτε με την άποψη του κ. Βερντού ότι ο σύγχρονος πολιτισμός μάς κάνει μαζικούς δολοφόνους;

Τσάπλιν: Ναι.

Ερώτηση: Θα θέλατε να επεκταθείτε λίγο; Ένιωσα στην ταινία ότι αυτό ήταν η πιο συγκλονιστική στιγμή και θα ήθελα να επεκταθείτε λίγο παραπάνω.

Τσάπλιν: Λοιπόν, όλη μου τη ζωή πάντοτε απέρριπτα και αποστρεφόμουν τη βία. Τώρα νομίζω ότι αυτά τα όπλα καταστροφής – δεν νομίζω ότι είμαι ο μόνος που το λέω, είναι κλισέ πια – ότι η ατομική βόμβα είναι η πιο τρομακτική επινόηση του ανθρώπινου είδους, και νομίζω ότι αποδεικνύεται κάθε στιγμή όλο και περισσότερο. Νομίζω ότι δημιουργεί τόσο πολύ τρόμο και φόβο που θα μεγαλώσουμε ένα μάτσο νευρωτικούς.

Ερώτηση: Και στο τέλος της ταινίας, υπήρχε η ατομική βόμβα.

Τσάπλιν: Λοιπόν, δεν είχε την ατομική βόμβα, είχε όπλα καταστροφής, και αν η ατομική βόμβα περιλαμβάνεται σε αυτά, τότε την είχε. Νομίζω ότι είναι ένα τρομακτικό όπλο. Δεν συμφωνώ πλήρως με ό,τι βγάζει η επιστήμη.

Ερώτηση: Λέτε ότι είστε πολίτης του κόσμου, όμως έχετε περάσει πάνω κάτω τα τελευταία 30 χρόνια εδώ. Θα μπορούσατε να αναφέρετε γιατί δεν έχετε γίνει αμερικανός πολίτης;

Τσάπλιν: Ανέφερα γιατί. Δεν είμαι εθνικιστής. Δεν είμαι. Δεν αρκεί;

Ερώτηση: Τι πιστεύετε ότι πρέπει να κάνουμε με την ατομική βόμβα, κε. Τσάπλιν;

Τσάπλιν: (γελάει) Ξανά, δεν θα πω κάτι, γιατί δεν είμαι πολιτικός ούτε επιστήμονας.

Ερώτηση: Όμως, πιστεύετε ότι είναι ένα τρομακτικό πράγμα.

Τσάπλιν: Λοιπόν, ναι, αυτό ισχύει, από όσο μπορώ να δω.

Ερώτηση: Ποια είναι η λύσηπου προτείνετε για αυτό το πρόβλημα;

Τσάπλιν: Είμαι σίγουρος ότι πρόκειται για ένα τρομακτικό πράγμα – την καταστροφή που υπήρχε, γνωρίζετε, στα νησιά, στον Ειρηνικό. Αυτό είναι πολύ προφανές, όμως δεν νομίζω ότι είναι θεμιτό να μου ζητάτε να σας δώσω λύση. Νομίζω ότι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που προσπαθούν να κάνουν κάτι τέτοιο με πολύ εξυπνότερο τρόπο από όσο εγώ.

chaplinbrecht O Τσάπλιν με το Μπέρτολτ Μπρεχτ (πηγή)

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, μου φαίνεται ότι είμαι μειοψηφία εδώ, για το ότι πιστεύω ότι πρέπει να είστε σε θέση να πιστεύετε ό,τι θέλετε. Όμως έχω μια διαφωνία – ότι σταματήσατε να είστε καλός κωμικός από τότε που αρχίσατε να στέλνετε μηνύματα.

Τσάπλιν: Δεν ακούω..

Ερώτηση: Λέω ότι σταματήσατε να είστε καλός κωμικός από τότε που αρχίσατε να στέλνετε μηνύματα. Αυτό είπα,

Τσάπλιν. Α, ώστε έχετε…αυτό είναι το προνόμιό σας. (γελάει). Εννοώ, λέω κάτι και μετά το παίρνω πίσω. Αυτό είναι το προνόμιό σας.

Ερώτηση: Σας παρακαλώ, πρώτα είπα ότι μειοψηφώ εδώ για το ότι πιστεύε ότι έχετε κάθε δικαίωμα να έχετε οποιαδήποτε προσωπική πεποίθηση και πρακτικές, όμως χειραγωγείτε το κοινό.

Τσάπλιν: Καθώς μεγαλώνει κανείς, καθώς μεγαλώνει, δεν ικανοποιείται με το να κινείται όπως παλιά. Πρέπει να ενθουσιαζόμαστε πρώτα με κάτι, προτού συσσωρεύσουμε ενέργεια για να το κάνουμε. Και υποθέτω ότι αυτό είναι μια από τις αδυναμίες μου. Λυπάμαι.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, θα ξανακάνετε ταινίες για παιδιά, που αρέσουν στα παιδιά;

Τσάπλιν: Όχι, θα κάνω ταινίες που πιστεύω ότι μου αρέσουν, γιατί αν πιστεύω ότι κάτι μου αρέσει, είμαι πολύ κοινότοπος, τότε και στα παιδιά θα αρέσει.

Ερώτηση: Θα το κάνατε; Έχετε παιδιά…θα τα αφήνατε να δουν την ταινία σας;

Τσάπλιν: Γιατί όχι;

Ερώτηση: Ναι, τα υπερβαίνει.

Τσάπλιν: Μπορεί, όμως δεν είναι όλα στην ταινία που τα υπερβαίνει. Βλέπουν έναν άνθρωπο να πέφτει από το παράθυρο – αντικειμενικά, τα παιδιά είναι πολύ αντικειμενικά και δεν βλέπω τίποτα, καμια βία – γνωρίζω ότι υπάρχουν πολλές ταινίες που δεν θα άφηνα τα παιδιά μου να δουν, και οι οποίες ότι έχουν ανώτατο ηθικό σκοπό, ότι είναι ευθείς, και τις οποίες δεν θα άφηνα να δουν γιατί έχουν μια πλήρη εσφαλμένη έννοια της ζωής. Κάτι που δεν υπάρχει. Πολλές ταινίες είναι πολύ άτιμες. Αυτές που ένα αγόρι συναντά ένα κορίτσι…

Θα ξανακάνετε ταινίες με τον αλήτη;

Τσάπλιν: Πιθανά, πιθανά, ναι. Αν μου’ρθει κάποια ιδέα και έχει να κάνει με αυτόν, για να το πω με πιο αποφασιστικό τρόπο, το ελπίζω. Αν μπορώ να γεμίσω με αρκετό ενθουσιασμό για αυτό, θα το κάνω.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, έχει ασκηθεί κάποια κριτική για τη σκηνή στην ταινία με τον ιερέα στο κελί της φυλακής – πολλοί νιώθουν ότι υπάρχει εξαιρετικά μεγάλη έλλειψη σοβαρότητας σε αυτή τη σκηνη και σας επικρίνουν για αυτό και αναρωτιέμαι πώς νιώσατε για αυτή τη συγκεκριμένη σκηνη.

Τσάπλιν: Σέβομαι όλες τις θρησκής. Δεν είχα πρόθεση να επιδείξω χαλαρότητα στο χαρακτήρα του Βερντού. Βγαίνει έξω με μια πόζα, και αυτό ισχύει για το χαρακτήρα, δεν έχω πρόθεση να ειρωνευτώ κανένα δόγμα θρησκευτικό, και δεν νομίζω ότι το έκανα. Νομίζω ότι ο χαρακτήρας που βγάζει ο ιερέας είναι πολύ συμπαθητικός, ειδικά όταν κοιτώ και λέω: “Τι θα κάνατε χωρίς αμαρτίες;” και απαντά: “Ακριβώς αυτό που κάνω τώρα, γιέ μου, προσπαθώντας με τον ταπεινό τρόπο να βοηθήσω μια χαμένη ψυχή που βρίσκεται σε δυσκολία”. Νομίζω ότι είναι μάλλον ανθρώπινος και πολύ τέλειος – ακριβώς όπως ένα ανθρώπινο ον. Δεν νομίζω ότι είναι προσβλητικό για την εκκλησία.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, ποια είναι τα άμεσα σχέδιά σας για παραγωγές στο μέλλον; Έχετε κάποιο;

Τσάπλιν: Ναι. Γυρνώ πίσω και θέλω να δουλέψω πάνω σε κάτι, καθώς γερνώ και ο χρόνος συντομεύει, και έχω μία ή δύο ιδέες για αυτό που θέλω να κάνω – κωμωδία – πάντοτε κωμωδία, ίσως με λίγο παραπάνω δράμα αλλά πάντοτε κωμωδία [με ειρωνικό τόνο, μιλώντας] ελπίζω.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, είναι πιθανό κάποιες από τις παλιές σας ταινίες όπως οι Μοντέρνοι Καιροί να ξανακυκλοφορήσουν;

Τσάπλιν: Λοιπόν, αν υπήρχε ζήτηση για αυτό, θα το έκανα σίγουρα. Δεν θέλω να επιβάλλομαι πολύ. Ναι, υποθέτω, αν ο κόσμος με ενθαρρύνει λιγάκι [γελάει] θα το έκανα άμεσα.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, διαβάζω κάτι για την αρχική περίοδό σας, του Mack Sennett και του Essanay και μου προκάλεσαν αρκετό ενδιαφέρον τα στάνταρντ σας – τα πολύ υψηλά στάνταρντ για την κωμωδία που είχατε. Πιστεύετε ότι το κοινό έχει αλλάξει, όσον αφορά την εκτίμηση για το δράμα και τη δραματική κωμωδία; Τι θα λέγατε για τις προτιμήσεις του κοινού;

Τσάπλιν: Δεν νομίζω – ποτέ δεν προσέγγισα το έργο μου από τη σκοπιά των προτιμήσεων του κοινού, μόνο να νιώθω ότι είμαι τίμιος και ειλικρινής προς τον εαυτό μου, νομίζω ότι το κοινό το αισθάνεται αυτό και αμετάβλητα το εκτιμά. Νομίζω ότι όταν παίζουμε για αυτούς και λέμε “ω, τι να θέλουν..” Δεν νομίζω ότι θέλουν…πηγαίνουν χωρίς προκαταλήψεις σε ένα θέατρο ή κοιτούν και βλέπουν κάτι που νιώθουν, έχουν τη διάθεση που θα ήθελαν να δουν, και έτσι “μπαίνουν”. Όλα είναι εντελώς τυχαία. Δεν ξέρουν από πριν τι θα δουν. Και ένιωθα ότι αν πράγματι προσπαθούσα – ο λόγος που έκανα αυτή την ταινία είναι επειδή ένιωσα, και μπορεί να κάνω λάθος, όμως η προσωπική μου άποψη είναι ότι νιώθω ότι είναι μια “ενήλικη” ταινία και ότι η σάτιρα είναι ακόμα πιο πικρή. Νομίζω ότι οι μέρες που ζούμε είναι πικρές. Νομίζω ότι υπάρχει πολύ μίσος στον κόσμο και νομίζω ότι οι μέρες αυτές είναι πολύ ταραχώδεις. Και φυσιολογικά έχω κι εγώ τη διάθεσή μου και επηρεάζομαι από την εποχή μας όπωςκαι κάθε άλλος. Σε αυτή την εποχή των προκαταλήψεων, μεγάλων προκαταλύψεων και στερεοτύπων- οι διαφορές είναι πολύ έντονες και νομίζω πως αυτό είναι κάτι το μάλλον λυπηρό, κάτι που…

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, πιστεύετε ότι το κοινό έχει αλλάξει στον τρόπο με τον οποίο εκτιμά;

Τσάπλιν: Ναι, και νομίζω πως αυτό είναι μάλλον λυπηρό. Οδεύουε προς έναν ακόμη πόλεμο –

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, πιστεύετε ότι το κοινό έχει αλλάξει στον τρόπο με τον οποίο εκτιμά;

Τσάπλιν: Ναι, και νομίζω πως αυτό είναι μάλλον λυπηρό. Οδεύουε προς έναν ακόμη πόλεμο –

Ερώτηση: Υπάρχουν κάποιες αλλαγές στη μέθοδο;

Τσάπλιν: Δεν γνωρίζω – δεν έχουν πέσει στην αντίληψή μου

Ερώτηση: (φωνή από τον εξώστη που δεν ακούγεται καλά)

Τσάπλιν: Συγγνώμη, δεν άκουσα όλα όσα είπατε. Πάντως, με βάση όσα είπατε, αυτό είναι πολύ καλό. Σας ευχαριστώ πολύ. Χρειάζεται. Δεν άκουσα αρκετά καλά – κάπως μπερδεύτηκα. Δεν έχετε μικρόφωνο – είναι δύσκολο [δίνουν μικρόφωνο στον James Agee του Time, ο οποίος έκανε την ερώτηση]

Εκπρόσωπος United Artists: Θα μπορούσατε να επαναλάβετε την ερώτηση:

Agee [τρομερά ενοχλημένος και με φωνή τρεμάμενη]: Τι είναι αυτοί οι άνθρωποι οι οποίοι λένε ότι νοιάζονται για την ελευθερία, για τη χώρα και το λαό αυτής, οι οποόιο επικροτούν αυτή τη χώρα ως την τελειότερη στον πλανήτη και ως “ελεύθερη χώρα”, όταν τόσοι πολλοί άνθρωποι σε αυτή τη χώρα κάνουν αδιάκριτες ερωτήσεις για την υπηκοότητα ενός ανθρώπου, προσπαθούν να του πούνε τι να κάνει στη δουλειά του κάθε ώρα και στιγμή και ασκούν δημόσιο ηθικό εκβιασμό εναντίον του επειδή δεν είναι αμερικανός πολίτης, λόγω των πολιτικών του απόψεων και επειδή δεν ψυχαγωγεί με τον τρόπο που αυτοί πιστεύουν ότι θα έπρεπε. Τι θα πρέπει να σκεφτούμε γενικά για μια χώρα με τέτοιους ανθρώπους;

Τσάπλιν: Σας ευχαριστώ πολύ – όμως δεν έχω να πω τίποτα σε αυτή την ερώτηση.

Ερώτηση: Θα σας ενδιέφερε, κε. Τσάπλιν, να δίνατε σημασία στην κυκλοφορία μιας ταινίας σας σε αυτή την περίοδο, η οποία βασίζεται στον καιρό της ύφεσης; Θα σας ενδιέφερε αυτή την περίοδο να κυκλοφορήσει μια ταινία σας για την ύφεση;

Τσάπλιν: Ναι, πράγματι. Το κύριο είναι να αναδείξω το γεγονός ότι είναι καλύτερο να προσπαθήσουμε και να την αποφύγουμε την ύφεση.

Ερώτηση: Πιστεύετε ότι ο κίνδυνος είναι πραγματικός;

Τσάπλιν: Λοιπόν, δεν θέλω να προκαλέσω κάποιο τρόμο ή κάτι τέτοιο, πάλι, πρόκειται για προσωπική άποψη, όμως, γνωρίζω ότι είχαμε μία ύφεση και συνήθως, μετά από αυτή έρχονται πόλεμοι, μετά τρομακτική ευημερία κοκ.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, σε αυτή την ταινία, μας υπενθυμίζετε ότι είναι πιθανή μία ύφεση. Είναι τόσο επικίνδυνο;

Τσάπλιν: Όχι, το αντίθετο. Νομίζω ότι είναι δημιουργικό. Αυτό το στόχο είχε. Ακριβώς είχε στόχο για εμάς να δούμε τον τρόπο με τον οποίο το σύστημά μας μπορεί να πάει, αν το καταχραστούμε, εκτός κι αν πάμε διαφορετικά. Πιστεύω στην ιδιωτική επιχείρηση, ομως δεν πιστεύω στην κατάχρησή της. Και είμαι υπέρ της άποψης σε αυτή την ταινία, και συνηγορεί και το ότι αποτελεί γεγονός το ότι οι υφέσεις είναι κάτι το πολύ κακό και θα πρέπει να είναι αχρείαστες αν οι άνθρωποι θέλουν να δουλεύουν. Αυτή είναι όλη μου η πολιτική φιλοσοφία – οι άνθρωποι να έχουν ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους και να τους επιτρέπεται να εργάζονται και να έχουν αξιοπρέπεια και να μεγαλώνουν μια οικογένεια – αυτό είναι όλο. Ως εκεί πηγαίνω.

monsieur_verdoux_spb1Νέα μορφή – ίδια αγάπη για τη ζωή (πηγή)

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, λέτε ότι είναι μια πρωτότυπη ιστορία η ταινία σας. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, μοιάζει σημαντικά με την υπόθεση Landru, όχι;

Τσάπλιν: Ναι.

Ερώτηση: Και όσον αφορά την ιστορία και την πλοκή;

Τσάπλιν: Όχι, όχι την πλοκή.

Ερώτηση: Με ποιον τρόπο;

Τσάπλιν: Ως χαρακτήρας, ως αναπαράσταση ενός χαρακτήρα, είναι ένας πλούσιος που φέρεται άσχημα, στο σκεπτικό, γενικά μιλώντας, στους φόνους, όσον αφορά την αντίληψη για το κέρδος. Νομίζω ότι σε αυτό μοιάζει. Δεν υπάρχει τίποτα το συγκεκριμένο που να μοιάζει. Έτσι μπορώ να το δω.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, οι ταινίες σας έχουν ένα μήνυμα. Θα συνεχίσετε να κάνετε ταινίες που να έχουν κάποιο μήνυμα;

Τσάπλιν: Ναι. Πάντοτε ήταν υπέρ του ασθενέστερου και με μεγάλη συμπόνοια και κατανόηση – πάντοτε το συνειδητοποιούσα αυτό. Νομίζω ότι η συμπόνοια μία μεγάλη ιδιότητα. Ο πολιτισμός, χωρίς αυτήν, δεν θα είχαμε καθόλου πολιτισμό.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, χρησιμοποιήσατε τις εισπράξεις από τις ταινίες σας στο εξωτερικό, για την αντίσταση και για την ανακούφιση των φτωχών και, λοιπόν, για την ανακούφιση από τη φτώχεια ανθρώπων στο εξωτερικό; Για παράδειγμα, στη Γαλλία, οι εισπράξεις από το Μεγάλο Δικτάτορα, χρησιμοποιήθηκαν για τη βοήθεια σε ανθρώπους στα στρατόπεδα εκτοπισμένων, σε πολιτικούς πρόσφυγες;

Τσάπλιν: Αυτό δεν το γνωρίζω. Γνωρίζω ότι συμβάλλαμε στο εξωτερικό σε χμ…φιλανθρωπίες.

Ερώτηση: Όχι, δεν το εννοούσα έτσι, κύριε. Εννοώ, για παράδειγμα, ο Μεγάλος Δικτάτορας είχε ένα συγκεκριμένο πολιτικό θέμα. Εννοούσα, και νομίζω ότι θα συμφωνήσετε σε αυτό – και σίγουρα ήθελε να υψώσει λίγο περισσότερο από όσο είναι σήμερα το ανθρώπινο ον, όμως γνωρίζω ότι κάνατε κάποια αναφορά ότι 70% των εισπράξων από την ταινία σας είχαν προέλθει από το εξωτερικό. Τώρα, αυτό που θα ήθελα να γνωρίζω, κύριε, είναι αν οι εισπράξεις χρησιμοποιήθηκαν ή όχι για ανθρωπιστικούς σκοπούς, ακριβώς σε εκείνες τις χώρες που προβλήθηκε και όπου τόσο απεγνωσμένα χρειαζόταν.

Τσάπλιν: Δεν γνωρίζω…χμ, δανείσαμε την ταινία στο στρατιωτικό επιτελείο όπου την ήθελαν. Τι έκαναν με αυτή δεν γνωρίζω. Στη Γερμανία και σε άλλα μέρη, ναι, η ταινία δανείστηκε- όταν ο Αμερικάνικος στρατός την ήθελε, την πήρε.

Εκπρόσωπος United Artists: Υπάρχει κάποια άλλη ερώτηση, κυρίες και κύριοι;

Τσάπλιν: Παρεμπιπτόντως, ελπίζω όλοι σας να είδατε την ταινία με τον “Κύριο Βερντού”.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, διάβασα σε μια εφημερίδα ότι η ταινία σας παραλίγο να μην κυκλοφορήσει εξαιτίας πολλών αντιρρήσεων από το γραφείο του Τζόνσον.

Τσάπλιν: Λοιπόν, ξέρετε, δεν μπορείτε να πιστεύετε όλες τις ιστορίες που γράφονται στις εφημερίδες. Αυτό που συνέβη ήταν ότι υπέβαλλα το σενάριό μου, όπως όλοι οι άλλοι. Δεν είμαι κάποιος μικρός δημαγωγός και σκέφτηκαν ότι θα ήταν δύσκολο. Είπαν, στην πραγματικότητα, ότι θα το απαγόρευαν, όμως με δυο-τρεις διορθώσεις, θα ήταν δυνατό να κυκλοφορήσει. Ωστόσο, εγώ προχώρησα και τους είπα ότι θα συνεργαζόμουν όσο μπορούσα χωρίς να χαλάσω την ταινία, πράγμα το οποιο έκανα και έπειτα την υπέβαλα σε αυτούς, στο τέλος, και είπαν, και ευτυχώς ήταν πολύ έξυπνοι να το πούνε, ότι το χειρίστηκα αξιοπρεπώς και δεν έχουν να έχουν αντίρρηση σε τίποτα και δεν κόπηκε τίποτα. Τίποτα, ούτε μια σκηνή! Και ο κ. Γκριν με ευχαρίστησε για τη συνεργασία.

Ερώτηση: Χαρακτηρίστηκε απορριπτέο;

Τσάπλιν: Όχι, πήρε βαθμό Β, κάτι το οποίω καταλαβαίνω ότι είναι η συνήθης βαθμολογία για μια ταινία με αυτό το θέμα.

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, είστε υπέρ του να επιστρέψει η United Artists στο γραφείο του Τζόνσον;

Τσάπλιν: Αυτά είναι επιχειρηματικές λεπτομέρειες για τις οποίες ειλικρινά δεν γνωρίζω τίποτα.

Ερώτηση: Υπάρχει κάποια ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι οι δύο ταινίες όπου δεν έχετε το χαρακτήρα του “αλήτη” σχετίζονται με το Παρίσι; Θυμάμαι σκηνοθετήσατε μια ταινία με τίτλο “Μια γυναίκα από το Παρίσι” κάποια χρόνια πριν και τώρα πάλι κάνετε το Παρίσι το χώρο της ταινίας. Έχει κάποια σημασία;

Τσάπλιν: Όχι, μόνο ότι η Γαλλία έχει κάτι το γραφικό και νομίζω ότι ταίριαζε περισσότερο στον τύπο του χαρακτήρα, και είναι πολύχρωμη, και τα βουλεβάρτα, η στάση και οι τρόποι του μπον βιβέρ..

Ερώτηση: Κε. Τσάπλιν, σκοπεύετε να επισκεφτείτε την Ευρώπη;

Τσάπλιν: Δεν θα είμαι σε θέση να επισκεφτώ την Ευρώπη φέτος. Αυτό το ζήτημα με τη United Artists και πολλά άλλα ζητήματα επιχειρηματικής φύσης πρέπει να οργανωθούν εκ νέου και, φυσιολογικά, αυτό θα μου πάρε όλο το χρόνο το καλοκαίρι και πιο μετά, ελπίζω να γυρίζω μια ταινία από τον επόμενο χρόνο.

Ερώτηση: Σε ποιο βαθμό σχεδιάζετε να τα αναδιοργανώσετε;

Τσάπλιν: Δεν ξέρω ακόμα. Νομίζω οι δικηγόροι μας γνωρίζουν περισσότερα για αυτό.

Εκπρόσωπος United Artists: Νομίζω, κυρίες και κύριοι ότι μπορούμε να τελειώσουμε. Πιστεύω ότι καλύψαμε επαρκώς το ζήτημα και σε βάθος. Σας ευχαριστούμε πολύ, κυρίες και κύριοι.

 

Πηγή: Kenneth Schuyler Lynn: Charlie Chaplin and His Times, Cooper Square Press, αναθεωρημένη έκδοση (2002). Εντός αγκύλης τα τμήματα που πάρθηκαν από το Kevin J. Hayes(ed.): Charlie Chaplin: Interviews, University Press of Mississippi (2005). Τα πλάγια γράμματα προέρχονται από το περιοδικό Film Comment, τεύχος χειμώνα 1969 στο οποίο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορα ολόκληρη η συνέντευξη Τύπου.

Advertisements

Τζον Χάουαρντ Λόσον: Η τέχνη είναι όπλο

Δεν είναι λίγες οι φορές που, κατά τη διάρκεια του εξαετή εφιάλτη που ζει, ο λαός μας έχει αναφωνήσει “πού βρίσκεται ο πνευματικός κόσμος;”. Γιατί ο λαός είχε πάντοτε στους μεγάλους του αγώνες καποιους πνευματικούς ταγούς στο πλευρό του. Αναγνωρίζει ο λαός τον κοινωνικό ρόλο του καλλιτέχνη και των έργων τέχνης, είτε αυτό ομολογείται από τον καλλιτέχνη ή αναδύεται ρητά από το έργο του, είτε όχι.

Ιδίως σε μεταβατικές περιόδους είναι που έχει μεγάλη σημασία το έργο των καλλιτεχνών. Γιατί τότε είναι που η πίεση από τις δυνάμεις του παρελθόντος ασκείται με εξελιγμένες μεθόδους (όπως το συνδυασμό μαστιγίου και καρότου). Και, αναλόγως και της κοινωνικής θέσης των ανθρώπων με τους οποίους έρχεται ο καλλιτέχνης σε επαφή, ενίοτε προσπαθεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα, το χτες με το αύριο, τις δυνάμεις που είναι καταδικασμένες να χαθούν με τις δυνάμεις που δημιουργούν το μέλλον. Οι ταλαντεύσεις και ο διχασμός της προσωπικότητας του καλλιτέχνη ενίοτε μπορεί να είναι συνεχής.

john_howard_lawson

Ο Τζον Χάουαρντ Λόσον στο βήμα της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Υποθέσεων (βλ. βίντεο από τη μεσαιωνική ανάκριση εδώ)

Μία παρόμοια συζήτηση είχε ξεσπάσει κατά τα πρώτα χρόνια της μεταπολεμικής περιόδου στις ΗΠΑ, όπου ο κόσμος του πνεύματος και ιδίως στην κινηματογραφική βιομηχανία, είχε στις τάξεις του έναν κύκλο ανθρώπων που είχε κατανοήσει τον κοινωνικό ρόλο της τέχνης. Ο κύκλος αυτός, ευρισκόμενος κυριολεκτικά στο στόμα του λύκου, δεν ήταν δυνατό να μην έχει στις τάξεις του ανθρώπους που ταλαντεύονταν, ενίοτε αποστρατεύονταν, ή έδιναν μάχη και τα κατάφερναν. Ο συγγραφέας θεατρικών και άλλων έργων Άλμπερτ Μαλτς ήταν ένας από αυτούς. Προσπάθησε σε κάποια φάση να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα, αναδεικνύοντας το “σταθερό”, το “αέναο” και το “οικουμενικό” (που συνιστά, έστω και ασυνείδητα, τη διατήρηση του στάτους κβο), θέτοντας, όμως, αντικειμενικά, έτσι, τα βασικά χαρακτηριστικά της ίδιας της ζωής, η οποία είναι παροδική, σε κίνηση και με τα μέρη του “οικουμενικού” να βρίσκονται σε σύγκρουση. Η συλλογικότητά του, όμως, τον βοήθησε να ξεπεράσει αυτό το προσωρινό βήμα ταλάντευσης, όπως εκφράστηκε μέσα από το άρθρο του Τι πρέπει να ζητούμε από τους καλλιτέχνες;στο περιοδικό New Masses το Φλεβάρη του 1946. Έτσι, στάθηκε όρθιος παρά τα μαστιγώματα του Μακαρθισμού, ο οποίος δεν συγχώρησε την προσχώρησή του στο ΚΚ ΗΠΑ, δηλαδή στο στρατόπεδο του μέλλοντος, της εργατικής τάξης, της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού, και τον φυλάκισε το 1950.

Ο σεναριογράφος Τζον Χάουαρντ Λόσον, όντας ο ίδιος επικεφαλής της Οργάνωσης Χόλιγουντ του ΚΚ ΗΠΑ, ήταν ένας από τους πνευματικούς ανθρώπους που συνέβαλε, σε αυτή τη μεταβατική περίοδο της αμερικανικής κοινωνίας, η οποία οδηγούταν στο σκοτάδι του Ψυχρού Πολέμου, στο να κατανοηθεί η δύναμη της τέχνης και να βοηθήσει οι χειριστές αυτού του “όπλου” να βρουν τη θέση τους στο στρατόπεδο του αύριο. Πλήρωσε και αυτός βαρύ το τίμημα της τοποθέτησής του καθώς, όχι μόνο, μαζί με άλλους 9 ανθρώπους του Χόλιγουντ (συμπεριλαμβανομένου του Μαλτς), μπήκε στη μαύρη λίστα και καταστράφηκε η καριέρα του, αλλά και καταδικάστηκε σε φυλάκιση το 1950. Η “απολογία” του στην “Επιτροπή Αντιαμερικανικών Υποθέσεων”, η οποία καταγράφηκε από το φακό (βλ.εδώ), αποτελεί μνημείο περήφανης και ψύχραιμης στάσης.

***

Τζον Χάουαρντ Λόσον: Η τέχνη είναι όπλο

Τους τελευταίους μήνες, το περιοδικό New Masses έχει δημοσιεύσει πλήθος άρθρων για τον κοινωνικό ρόλο του συγγραφέα. Η συζήτηση έχει ασυνήθιστο ενδιαφέρον, γιατί δείχνει τη μεταβατική φάση που περνά ο χώρος του πολιτισμού, η οποία, με τη σειρά της, είναι μια αντανάκλαση των κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών στη ζωή του αμερικάνικου λαού και στις διεθνείς σχέσεις.

Δυστυχώς, μεγάλο μέρος της συζήτησης έχει διεξαχθεί σε μια μάλλον κλειστή ατμόσφαιρα, όσον αφορά την αισθητική πτυχή, και όχι σε όρους άμεσης πολιτικής πραγματικότητας. Το άρθρο του Άλμπερτ Μαλτς (New Masses, 12 Φλεβάρη 1946) είναι ένα ακραίο παράδειγμα του να πραγματεύεται κανείς την τέχνη (και τις επιθυμίες και αυταπάτες του καλλιτέχνη) υποκειμενικά, χωρίς αναφορά στα εξωτερικά γεγονότα και δυνάμεις που αποτελούν την αιτία για τη συζήτηση και το μόνο πλαίσιο αναφοράς με το οποίο μπορεί να δοθεί στη συζήτηση νόημα και να θεωρηθεί επίκαιρη. Ισχυριζόμενος ότι ο συγγραφέας υποχρεώνεται να αναπαριστά μόνο “αέναες αλήθειες” και να υπηρετεί έναν “πλατύ φιλοσοφικό ή συναισθηματικό ανθρωπισμό”, ο Μαλτς ρητά απορρίπτει τη σύγχρονη ευθύνη του καλλιτέχνη. Απορρίπτει, επίσης, λιγότερο ρητά, αλλά όχι λιγότερο κατηγορηματικά, τις βασικές αρχές του μαρξισμού.

Ο μαρξισμός θεωρεί όλη τη ζωή και τη φύση ως μια συνεχή διαδικασία ρευστότητας και αλλαγής, παρακμής και ανάπτυξης. Όλα είναι παροδικά· όλα είναι σε κίνηση· το κάθε τι είναι κάτι που “γίνεται”. Ο μαρξισμός απορρίπτει τη θέση της ιδεαλιστικής φιλοσοφίας ότι η σκέψη είναι ένα πράγμα καθ’εαυτό, μία “πνευματική” πραγματικότητα που υπερβαίνει το περιβάλλον. Η σκέψη αποτελεί συστατικό τμήμα της πρακτικής, ανθρώπινης δράσης. Ο Μαρξ έγραφε στη δεύτερη θέση για το Φόυερμπαχ: “Το ζήτημα, αν η ανθρώπινη νόηση μπορεί να κατακτήσει την αντικειμενική (gegenständliche) αλήθεια δεν είναι ζήτημα θεωρίας, είναι πρακτικό ζήτημα. Στην πράξη πρέπει ο άνθρωπος ν΄ αποδείξει την αλήθεια, δηλαδή την πραγματικότητα και τη δύναμη, το εντεύθεν (Diesseitigkeit) της νόησής του.”

Το σύνθημα “Η τέχνη είναι όπλο” εκφράζει αυτή τη βασική αλήθεια. Το όπλο είναι κάτι που χρησιμοποιείται σε μία σύγκρουση. Η ιστορία της κοινωνίας είναι ιστορία ταξικών αγώνων. Η τέχνη, επομένως, υπηρετεί τα συμφέροντα μίας τάξης· αποτελεί ένα όπλο που βρίσκεται στα χέρια μίας τάξης ή μίας άλλης. Ο Μαλτς δείχνει ότι αποδέχεται αυτή την ιδέα γενικά. Συμφωνεί ότι “Είναι γενικά – αν και όχι πάντα ειδικά – σωστό το να λέμε ότι τα έργα τάξης έχουν αποτελέσει και μπορούν να αποτελούν όπλα στη σκέψη των ανθρώπων, και επομένως, στον αγώνα των κοινωνικών τάξεων – είτε στο πλευρό της προόδου της ανθρωπότητας είτε στο πλευρό της αντίδρασης”. Το ότι ο ισχυρισμός αυτός δείχνει μια σύγχυση και μια ταλάντευση φαίνεται από το ότι προβαίνει σε διάκριση ανάμεσα σε ό,τι είναι “γενικά” και “ειδικά” σωστό, και από τη φράση “έχουν αποτελέσει και μπορούν να αποτελούν”. Θα πρέπει, μήπως, να υποθέσουμε ότι υπάρχουν έργα τέχνης “ειδικά” που δεν εξυπηρεούν συμφέροντα τάξεων και, επομένως, βρίσκονται εκτός και υπεράνω της πάλης των τάξεων;

rsf75203_b87219ac-7961-4b7b-a287-8bad4e4f6395_largeΟ Άλμπερτ Μαλτς (28/10/1908 – 26/04/1985) μόλις έχει ολοκληρώσει την «απολογία» του στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Υποθέσεων (28/10/1947)  (φωτό)

Καθώς προχωράμε την ανάγνωση του άρθρου του Μαλτς, καθίσταται προφανές ότι είναι αυτό ακριβώς που εννοεί. Ο Μαλτς επιπλήττει “το συγγραφέα που εργάζεται για να υπηρετήσει έναν άμεσο πολιτικό σκοπό και που επιθυμεί να κερδίσει φίλους για μία πολιτική δράση ή αντίληψη”. Ο άμεσος αντίκτυπος της πολιτικής εκφράζει την πίεση ταξικών συμφερόντων. Αν οι “αέναες αλήθειες”, στις οποίες ο συγγραφέας αφιερώνει το ταλέντο του, δεν είναι σχετιζόμενες με μία “τρέχουσα και παροδική πολιτική τακτική”, τότε δεν είναι σχετιζόμενες με την ταξική πάλη, η οποία είναι η κινητήρια δύναμη της αλλαγής, όλων όσων είναι τρέχοντα και παροδικά σε μια δεδομένη ιστορική κατάσταση.

Δεν είναι δυνατό να κατανοήσει καποιος οποιαδήποτε μορφή πολιτιστικής έκφρασης, αν δεν εξετάσει τις ιδιαίτερες κοινωνικές περιστάσεις εντός των οποίων αυτή εμφανίζεται και οι οποίες καθορίζουν το σκοπό και το νόημά της. Αυτό ισχύει για ένα μυθιστόρημα, μία ζωγραφιά, μία συμφωνία ή ένα άρθρο κριτικής. Δεν μπορούμε να αποσπάσουμε τις απόψεις που εκφράστηκαν από το Μαλτς από την ιστορική στιγμή την οποία επιλέγει να παρουσιάσει αυτές τις απόψεις. Γράφει σε μια στιγμή όπου διεξάγεται ένας αποφασιστικός αγώνας. Οι δημοκρατικές νίκες που επιτεύχθηκαν στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο απειλούνται από τις ακόμα ισχυρές δυνάμεις του ιμπεριαλισμού και της αντίδρασης, οι οποίες είναι ιδιαίτερα ισχυρές στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αμερικανική εργατική τάξη κατακτά όλο και περισσότερο τη μαχητική ηγεσία στο λαϊκό κίνημα για τη διασφάλιση της ειρήνης, της δουλειάς και της ασφάλειας. Μπορούμε να θεωρήσουμε απλή παράβλεψη ότι ο Μαλτς δεν λέει λέξη για αυτό τον αγώνα ή προτείνει ότι ο συγγραφέας δεν έχει καμία σχέση με τους εργάτες ή τους συμμάχους τους, ούτε κάποια υποχρέωση να διαλέξει μέρος σε αυτή τη σύγκρουση; Το άρθρο του φέρει τον τίτλο: “Τι πρέπει να ζητούμε από τους συγγραφείς;”. Προφανώς, δεν τους ζητά να πάρουν το μέρος της εργατικής τάξης.

Η αδυναμία του Μαλτς να θέσει το ζήτημα του καλλιτέχνη στο ιστορικό και κοινωνικό του πλαίσιο καθίσταται ιδιαίτερα προφανές στην αναφορά του στο πώς εκτιμούσε ο Ένγκελς το Μπαλζάκ. Η επιστολή προς την κα. Χάρκνες το 1888, την οποία ο Μαλτς αποδίδει όχι με ακρίβεια, αποτελεί ένα περιληπτικό αριστούργημα της μαρξιστικής ανάλυσης για τη λογοτεχνία. Ο Ένγκελς μελετά το Μπαλζάκ στις συγκεκριμένες σχέσεις του καιρού του· επισημαίνει ότι στην “Ανθρώπινη Κωμωδία” παρέχει την πλέον “θαυμαστά ρεαλιστική ιστορία της γαλλικής κοινωνίας καθώς, με τον τρόπο χρονικού, περιγράφει από χρονιά σε χρονιά, από το 1816 έως το 1848, τις σταδιακές ρωγμές που προκαλούσε η ανερχόμενη αστική τάξη προς την κοινωνία των ευγενών, η οποία μετά το 1815 ανασυντασσόταν (….) και γύρω από αυτό το κεντρικό πλαίσιο συσπειρώνεται μια τέλεια ιστορία της γαλλικής κοινωνίας, απ’ όπου έμαθα μέχρι και για τις οικονομικές λεπτομέρειες (για παράδειγμα, τον αναδασμό της έγγειας ιδιοκτησίας μετά τη γαλλική επανάσταση), και πληροφορήθηκα πολύ περισσότερα απ’όσα θα μπορούσαν να μου πουν οι ιστορικοί, οι οικονομολόγοι και οι επαγγελματίες στατιστικοί εκείνης της εποχής.”

Ο Μπαλζάκ ήταν νομιμόφρονας. Η αγάπη του για την παλιά αριστοκρατία προκαλούσε το μίσος του για την ανερχόμενη τάξη των καπιταλιστών· η απεικόνιση που έκανε για την κοινωνία, στην οποία όλα υποτάσσονταν στην απληστία και τη λαγνεία για εξουσία, χρησίμευαν ως αντίδοτο στο ρομαντικό φιλελευθερισμό του 19ου αιώνα. Ο Ένγκελς επισημαίνει ότι “οι συμπάθειες [του Μπαλζάκ] είναι προς την τάξη που είναι καταδικασμένη να εξαφανιστεί”. Όμως είναι επίσης αλήθεια για το Μπαλζάκ ότι “αναγκάστηκε να πάει κόντρα στις ταξικές του συμπάθειες και τις πολιτικές του προκαταλήψεις, [ότι] είδε την αναγκαιότητα της εξαφάνισης των αγαπητών του ευγενών και τους περιέγραψε ως ανθρώπους που δεν άξιζαν καλύτερη τύχη”.

Ο Ένγκελς βλέπει το Μπαλζάκ ως έναν άνθρωπο ζωντανό, ο οποίος παλεύει να κόψει το δίχτυ των αντιθέσεων στις οποίες βρίσκεται μπλεγμένος, και οι οποίες δημιουργούνται από την ένταση της πάλης. Ο Μαλτς βλέπει στο Μπαλζάκ έναν άνθρωπο ο οποίος είναι μόνιμα και άνετα διχασμένος σε δύο ξεχωριστές οντότητες: ο αντιδραστικός πολίτης και ο καλλιτέχνης που παρατηρεί, βρίσκονται στο ίδιο σώμα· ο πολίτης ψηφίζει και ο καλλιτέχνης γράφει, και ο ένας δεν ανακατεύεται στον άλλο.

the-hollywood-tenΔιαδηλώσεις υπέρ της παύσης των διώξεων των «Δέκα του Χόλιγουντ» (φωτό)

Είναι αλήθεια ότι η διχασμένη προσωπικότητα είναι χαρακτηριστική της ανάπτυξης του χώρου του πολιτισμού επί καπιταλισμού, και αντανακλά την αμφισημία της ταξικής θέσης του καλλιτέχνη και τις αντιθέσεις που είναι έμφυτες σε αυτό το σύστημα. Ο Μαλτς αποδέχεται αυτό το δυισμό ως μία μόνιμη αισθητική αρχή, μία ιδιότητα της δημιουργικής προσωπικότητας. Η αρχή την οποία ο Μαλτς περιγράφει είναι τόσο ανεπηρέαστη από ιστορικές αλλαγές, που εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο στο Μπαλζάκ της δεκαετίας του 1840 και το (σ.parapoda: τροτσκιστή) Τζέημς Τ. Φάρελ και το (σ.parapoda: αποχωρήσαντα το 1942 από το ΚΚ ΗΠΑ) Ρίτσαρντ Ράιτ έναν αιώνα αργότερα.

Η μέθοδος του ιστορικού υλισμού παρέχει έναν τρόπο για να κατανοούμε την πολιτιστική εξέλιξη ως συστατικό τμήμα της κίνησης της ιστορίας. Η περίοδος από τις ευρωπαϊκές επαναστάσεις του 1848 ως τις ταραχώδεις αρχές του 1946 είναι μάρτυρας ενός μετασχηματισμού των παραγωγικών δυνάμεων και σχέσεων σε παγκόσμια κλίμακα. Οι πνευματικοί ηγέτες των αρχών του 19ου αιώνα, στεκόμενοι στο κατώφλι μιας νέας εποχής, έτειναν είτε να βλέπουν ιδανικά την αλλαγή ως την αυγή μίας περιόδου ασταμάτητης προόδους και ευημερίας, είτε να βλέπουν μόνο τις καταστρεπτικές και αντικοινωνικές πτυχές του αναδυόμενου καπιταλισμού. Κάποιοι ελάχιστοι από τους πιο μεγάλους στοχαστές της εποχής εκείνης, ιδίως ο Χέγκελ, ο Γκαίτε και ο Μπαλζάκ, άρχισαν να ερευνούν την κοινωνική ιστορία ως μια διαλεκτική διαδικασία και να ισχυρίζονται, τουλάχιστον διστακτικά και με μια αφηρημένη και ανεστραμμένη μορφή, ότι οι αντιθέσεις στην κοινωνία εξαρτώνται από τις ιστορικές συνθήκες. Ο Μπαλζάκ ρητά χρησιμοποιεί τη μέθοδο της διαλεκτικής: “Τίποτα το απόλυτο δεν υπάρχει στον άνθρωπο”· η ζωή κυβερνάται από το “νόμο των αντιθέσεων και των αντιφάσεων”.

Μετά τις κοινωνικές αναστατώσεις που άρχισαν το 1848 και τελείωσαν με την ήττα της Παρισινής Κομμούνας, η ανάπτυξη του βιομηχανισμού και η ανάδυση της εργατικής ταξης επίλυσαν τις σύνθετες συγκρούσεις της προηγούμενης περιόδου με μία πάλη ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, στην οποία διακυβευόταν ο έλεγχος των μέσων παραγωγής. Οι Μαρξ και Ένγκελς ανάλυσαν την ιστορική σημασία αυτής της πάλης και προέβλεψαν την αναπόφευκτη έκβασή της. Όμως, ο τομέας του πολιτισμού παρέμεινε στην κατοχή της κυρίαρχης τάξης. Δεν ήταν πλέον εφικτό για τον καλλιτέχνη να χρησιμοποιεί την τέχνη του ως όπλο στην πάλη ανάμεσα στην αστική τάξη και την παλιά αριστοκρατία. Ούτε ήταν εφικτό να αγνοεί την φτώχεια και τα δεινά που ήταν έμφυτα στην καπιταλιστική οικονομία, η οποία τότε αναπτυσσόταν. Ο κοινωνικά συνειδητοποιημένος καλλιτέχνης είδε ότι η ανθρωπότητα πλήρωνε βαρύ τίμημα για την επέκταση της βιομηχανίας· είδε τους ουρανούς να σκοτεινιάζουν από τα σύννεφα του πολέμου. Όμως η κουλτούρα του – η κατάρτιση και το υπόβαθρό του που του επέτρεψαν να γίνει καλλιτέχνης – ήταν τόσο σκλαβωμένη από ταξική υποταγή και προκαταλήψεις που τον απέτρεπαν να έρθει σε οποιαδήποτε επαφή με τους εργάτες ή να αναγνωρίσει το ρόλο της εργασίας στην εξέλιξη της κοινωνίας.

Η πνευματική ζωή των τελών του 19ου αιώνα, ιδίως στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, την Αγγλία και τις ΗΠΑ, ήταν μονόπλευρη και περιορισμένη, από πλευράς κοινωνικής εμβέλειας. Τα ταξικά ταμπού απέκλειαν το έργο των Μαρξ και Ένγκελς από το πεδίο του “πολιτισμού”· πολλοί από τους πλέον στοχαστικούς και δημιουργικούς ανθρώπους της περιόδου, άνθρωποι που πραγματικά επεδίωκαν να εξερευνήσουν την κοινωνική χρησιμότητα, αυτό το “εντεύθεν” της κουλτούρας – δεν γνώριζαν την ύπαρξη της μαρξιστικής θεωρίας. Ο Χένρι Άνταμς, ο οποίος αντανακλά το πνευματικό κλίμα της εποχής του με αξιοσημείωτη ακρίβεια, λέει, αναφερόμενος στα χρόνια του στο Χάρβαρντ: “Αργότερα, δεν μπορούσε να θυμηθεί αν είχε ακούσει το όνομα Καρλ Μαρξ ή τον τίτλο του “Κεφαλαίου”.”. Όταν ο Άνταμς πήγε στην Αγγλία το 1858, ταξίδεψε από το Λίβερπουλ στο Λονδίνο μέσω του Μπέρμινγχαμ και της Μαύρης περιοχής· μιλά για το “σκοτάδι από πυκνό, αδιαπέραστο καπνό” που επικρεμόταν πάνω από την περιοχή· “η αποκάλυψη μιας άγνωστης κοινωνίας κόλασης – έκανε ένα αγόρι να νιώσει άβολα, παρότι δεν είχε ιδέα ότι ο Καρλ Μαρξ καθόταν εκεί και τον περίμενε (…) Η Μαύρη περιοχή ήταν μια πρακτική εκπαίδευση, αλλά αυτό βρισκόταν ακόμα πολύ μακριά. Το αγόρι έτρεξε να φύγει από εκεί, όπως έτρεχε μακριά από ό,τι δεν του άρεσε”. Ο Άνταμς, όπως οι περισσότεροι στοχαστές της εποχής του, αποδέχτηκε το Δαρβινισμό, ομως ποτέ δεν καταπιάστηκε με τη μελέτη του Μαρξ.

12 Dec 1947, Los Angeles, California, USA --- Cited for Contempt.  Los Angeles:  Nine of Ten Hollywood writers, directors, and producers cited for contempt of Congress, await fingerprinting in the U.S. Marshall's Office after they surrendered.  They are (left to right), Robert Scott, Edward Dmytryk, Samuel Ornitz, Lester Cole, Herbert Biberman, Albert Maltz, Alvah Bessie, John Lawson, and Ring Lardner, Jr.  Dalton Trumbo is scheduled to appear shortly.  These are the men who refused to state whether or not they are Communists when questioned by the House Un-American Activities Committee in Washington recently. --- Image by © Bettmann/CORBISΟι «10 του Χόλιγουντ»: Μπροστά (από αριστερά προς δεξιά) ο Χέρμπερτ Μπίμπερμαν, οι δικηγόροι Martin Popper και Robert W. Kenny, ο Άλμπερτ Μαλτς, και ο Λέστερ Κόουλ. Μεσαία σειρά: Ντάλτον Τράμπο, Τζον Χάουαρντ Λόσον , Άλβα Μπέσι, Σάμιουελ Όρνιτζ. Πίσω σειρά: Ρινγκ Λάρντνερ Τζούνιορ, Έντουαρντ Ντμίτρυκ, Άντριαν Σκοτ. (φωτό)

Τα πιο καθοριστικά λογοτεχνικά επιτεύγματα και επιρροές του τέλους του 19ου αιώνα δεν ήρθαν από τις χώρες της μεγαλύτερης αστικής ανάπτυξης, αλλά από τη Ρωσία και τη Σκανδιναβία. Ο Λένιν σημειώνει για τη σημασία του έργου του Τολστόι σε σχέση με την κοινωνική ανάπτυξη που προηγήθηκε της επανάστασης του 1905: “Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά σημάδια της επανάστασής μας είναι το γεγονός ότι ήταν μια αστική αγροτική επανάσταση σε μια εποχή που ο καπιταλισμός είχε πετύχει έναν εξαιρετικά υψηλό βαθμό ανάπτυξης σε όλο τον κόσμο, και έναν σχετικά υψηλό βαθμό στη Ρωσία. (…) Στα έργα του Τολστόι εκφράζονται η δύναμη και η αδυναμία, η ισχύς και η στενότητα του μαζικού κινήματος και ιδίως του αγροτικού κινήματος”.

Με τρομακτική δύναμη και ειλικρίνεια, ο Τολστόι μαστίγωνε τις άρχουσες τάξεις. Με υψηλότατη σαφήνεια αποκάλυπτε το έμφυτο ψέμα όλων των θεσμών που υπάρχουν στη σημερινή κοινωνία: την Εκκλησία, τα δικαστήρια, τη στρατοκρατία, το “νόμιμο” γάμο, την αστική επιστήμη. Όμως η διδασκαλία του ήρθε σε πλήρη σύγκρουση με τη ζωή, το έργο και τον αγώνα των νεκροθαφτών του σημερινού συστήματος, του προλεταριάτου (…) Μέσα από το στόμα του μίλησαν οι μάζες του ρωσικού λαού, αυτά τα εκατομμύρια ανθρώπων που είχαν ήδη φτάσει να μισούν τους ανθρώπους του σήμερα, οι οποίοι όμως δεν είχαν ακόμα φτάσει το σημείο του να διεξάγουν ένα συνειδητό, συνεπή, καθορισμένο και ασυμφιλίωτο αγώνα εναντίον τους”.

Με διαφορετικό τρόπο, ο Ντοστογιέφσκι πέτυχε μία δυναμική απεικόνιση της αποσυντιθέμενης και παρακμάζουσας κοινωνίας. Στη Νορβηγία, ο Ίψεν ανέλυσε τη σάπια δομή της μεσοαστικής οικογενειακής ζωής υπό τις σχετικά “ειδυλλιάκές” συνθήκες των μικρών κοινοτήτων στο περιθώριο του βιομηχανικού πολιτισμού.

Αυτοί οι παράγοντες εξηγούν τη βαθιά επιρροή που οι Τολστόι, Ντοστογιέφσκι και Ίψεν ασκούσαν στην ευρωπαϊκή και αμερικανική σκέψη. Προώθησαν τον κοινωνικό ρεαλισμό εντός του πλαισίου των υπαρχουσών σχέσεων ιδιοκτησίας, χωρίς, δηλαδή, να αμφισβητούν τις θεμελιακές παραδοχές της ταξικής κυριαρχίας στη βιομηχανική κοινωνία. Ο Μαλτς κάνει λόγο για “τη μεγάλη ανθρωπιστική παράδοση της κουλτούρας” ωσάν αυτό να ήταν κάτι μόνιμο και αποδεκτό. Είναι δύσκολο να εκτιμηθεί ο σκοπός μίας τέτοιας γενίκευσης, όμως, στο πλαίσιο του άρθρου του, καθίσταται προφανές ότι αναφέρεται στο κίνημα του κοινωνικού ρεαλισμού που είχε την πολιτική του καταγωγή στην αμερικανική και τη γαλλική επανάσταση, αναπτύχθηκε ως κριτική της αστικής κοινωνίας στο έργο του Μπαλζάκ και άλλων, και απόκτησε ανθρωπιστική και ηθική μορφή υπό την επιρροή του Τολστόι, του Ντοστογιέφσκι, του Ίψεν και άλλων. Οι ηθικές και δεοντολογικές αξίες που αυτοί οι συγγραφείς αποδέχονταν και οι οποίες αυτοί θεωρούσαν ότι παραβιάζονταν και ευτελίζονταν στα περιβάλλοντά τους, προέκυπταν από την ιδέα του ατόμου και της οικογένειας μέσα σε μια ελεύθερη δημοκρατική κοινωνία. Η αξιοπρέπεια και η αξία του ατόμου θα επιτυγχανόταν μέσω της επίτευξης ενός ηθικού σκοπού, της καταστολής των ατομιστικών ενστίκτων, της ελευθερίας και της τιμής στις οικογενειακές σχέσεις.

Η εποχή του ιμπεριαλισμού διέλυσε τις μεσοαστικές αυταπάτες. Η εργατική τάξη ανέλαβε την κρατική εξουσία στη γη των Τολστόι και Ντοστογιέφσκι. Οι εργαζόμενες μάζες του κόσμου στράφηκαν στην ανάληψη των ιστορικών τους ευθυνών. Σε αυτές τις συνθήκες, το να μιλά κανείς για “ευρύ φιλοσοφικό και συναισθηματικό ανθρωπισμό” και να το θεωρεί ως κάτι που πάντοτε υπήρχε, σημαίνει πως πηγαίνει πίσω στο παρελθόν, σημαίνει πως αρνείται το νέο, το επιτακτικό, το παροδικό και ζωντανό στον κόσμο των θυελλών και της ελπίδας που έχουμε κληρονομήσει.

Ο ανθρωπισμός του παρελθόντος φθείρεται όταν αποσπάται από το ιστορικό του περιβάλλον για να χρησιμεύσει ως δικαιολογία για την αποφυγή της διεξαγωγής αγώνα στο σήμερα. Ο Μαλτς επικαλείται την ανθρωπιστική παράδοση για να δικαιολογήσει την υπεράσπισή του προς το Τζέημς Τ. Φάρελ· φαίνεται να αγνοεί το γεγονός ότι ο Φάρελ έχει εγκαταλείψει, στα κείμενά του, ό,τι το τίμιο είχε αρχικά. Ο Μαλτς φτάνει μάλιστα να αναφέρει την προκατάληψη εναντίον των μαύρων και των εβραίων ως απόδειξη του ότι “ένας καλλιτέχνης μπορεί να είναι μεγάλος χωρίς να είναι ένας ολοκληρωμένος ή λογικός ή προοδευτικός στοχαστής σε όλα τα ζητήματα (…) Είμαστε όλοι εξοικειωμένοι με τους εβραίους οι οποίοι καταλαβαίνουν την αναγκαιότητα της πάλης εναντίον του φασισμού, και οι οποίοι όμως δεν βλέπουν τη σχέση ανάμεσα στο φασισμό και τη δική τους διακριτική μεταχείριση των μαύρων. Γνωρίζουμε, επίσης, μαύρους οι οποιοι καταπολεμούν τη διακριτική στάση απέναντί τους, και οι οποίοι όμως είναι αντισημίτες”.

5149461389 Ιούνη 1950. Ο Λόσον και ο Ντόναλντ Τράμπο οδηγούνται στη φυλακή για «ασέβεια προς το δικαστήριο»  (φωτό)

Πράγματι, γνωρίζουμε τέτοιες περιπτώσεις. Και γνωρίζουμε και τις οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις που δημιουργούν τέτοιες αρρωστημένες ιδέες, αυτούς τους διχασμούς στις ανθρώπινες ζωές και συνειδήσεις, οι οποίοι διχάζουν τους ανθρώπους και συγκρατούν την κοινωνική δράση. Δεν έχουμε ψευδαισθήσεις για την ισχύ αυτών των δυνάμεων ή τη διαβρωτική τους επιρροή. Γνωρίζουμε πως δρουν στο πεδίο της κουλτούρας, τόσο μέσα από τους ανοιχτούς υποστηρικτές της φασιστικής ιδεολογίας, όσο και μέσα από συγγραφείς όπως οι Φάρελ, Ράιτ ή Ντος Πάσος, οι οποίοι καθιστούν λιγότερο προφανείς και συχνά πιο αποτελεσματικές τις υπηρεσίες που προσφέρουν στην αντίδραση. Όταν ο Μαλτς μιλά για αντισημιτισμό και μίσος προς τους μαύρους ωσάν αυτά να είναι φυσιολογικές ανθρώπινες αποτυχίες και τα θεωρεί ανεκτά γιατί “οι περισσότεροι άνθρωποι δεν σκέφτονται βαθυστόχαστα”, προβαίνει σε μια πολιτική ενέργεια. Χρησιμοποιεί τη γραφίδα του ως όπλο – για την αντίδραση.

Πριν από πενήντα χρόνια, η διχασμένη προσωπικότητα του συγγραφέα εξέφραζε ένα τραγικό προσωπικό και καλλιτεχνικό δίλημμα. Αντιμετωπίζοντας αυτό το δίλημμα, ο καλλιτέχνης ήταν σε θέση να παράγει δυναμικό έργο με κοινωνική σημασία. Σήμερα ο διχασμός αυτός έχει διευρυνθεί και βαθύνει. (Είναι ίσως για αυτό το λόγο που ο Μαλτς τείνει να μιλά για το συγγραφέα και τον πολίτη ως ξεχωριστά πρόσωπα, παρότι είναι ενωμένοι στο σώμα και το νου ενός ατόμου). Σήμερα ο διχασμός βρίσκεται ανάμεσα στον καλλιτέχνη που είναι υπηρέτης της κυρίαρχης τάξης και τον καλλιτέχνη ως εκπρόσωπο του λαού. Ο καλλιτέχνης που παίρνει το μέρος της αντίδρασης, απαράλλαχτα επιμένει για τη δυνατότητα δυισμού ανάμεσα στη σκέψη και τη δράση, γιατί αυτό του επιτρέπει να αποποιείται των ευθυνών του για τις κοινωνικές συνέπειες που έχει η σκέψη του και, ταυτόχρονα, πετυχαίνει μεγαλύτερη κοινωνική επιρροή με το να επιμένει στην ενστικτώδη σοφία του καλλιτέχνη και την αφοσίωσή του σε πλατύτερες αξίες. (Η τεχνική αυτή αποτελεί υπόδειγμα, στη χυδαιότερη και πιο αποκαλυπτική της μορφή, στην έμφαση στη θρησκεία και τις “πνευματικές” αξίες που δίνει ο Δημοσιογραφικός Όμιλος Χιρστ).

Από την άλλη, ο καλλιτέχνης που παίρνει το μέρος της εργατικής τάξης, αρχίζει να ξεπερνά το διχασμό της προσωπικότητας, γιατί η ζωή του και το έργο του ενώνονται. Η δημιουργική του δραστηριότητα είναι λογική και αντικειμενική. Δεν ασχολείται να πετύχει κάτι το “αέναο”, γιατί έχει πραγματική δουλειά στον πραγματικό κόσμο να κάνει. Οι ανθρωπολόγοι και οι κοινωνιολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο “κουλτούρα” με την επιστημονική του έννοια, για να περιγράψουν το όλο τρόπο ζωής μιας κοινωνίας. Η ιδιαίτερη σημασία της κουλτούρας, ως μιας λογοτεχνικής ή αισθητικής εμπειρίας, έχει προκύψει γιατί αυτό το είδος εμπειρίας έχει αποσπαστεί από τους ανθρώπους και έχει περιοριστεί στην παροχή ευχαρίστησης μίας εκπαιδευμένης, ευαίσθητης και καλοταϊσμένης μειοψηφίας. Σήμερα, η ιστορία δείχνει το δρόμο προς μία κουλτούρα η οποία να είναι πλήρης και ελεύθερη, τμήμα του όλου τρόπου ζωής των ανθρώπων.

Ο Μαρξ λέει ότι “η θεωρία καθίσταται υλική δύναμη όταν κατακτήσει τις μάζες”. Αυτό είναι αλήθεια για κάθε σκέψη και κάθε πνευματική και δημιουργική δραστηριότητα. Είναι ένας άλλος τρόπος για να πει κανείς ότι η τέχνη είναι όπλο.

Πηγή: New Masses, τεύχος 19 Μάρτη 1946 σ.σ.18-20